آیا تولد فرزند خارج از چارچوب ازدواج باعث میشود بتوان برای تعیین پدر یا مجازات طرف مقابل اقدام کرد؟ در عمل، شکایت بابت فرزند رابطه نامشروع عنوان واحد و مستقلی برای همه خواستهها نیست؛ بسته به هدف، ممکن است موضوع از طریق شکایت کیفری رابطه نامشروع، دعوای اثبات نسب، الزام به ثبت ولادت یا مطالبه حقوق مالی پیگیری شود. خود کودک مسئول رفتار والدین نیست و باید از حقوق قانونی و هویتی او حمایت شود.
تولد کودک بهتنهایی دلیل وقوع جرم یا انتساب رابطه نامشروع نیست. برای تعقیب کیفری باید رفتار مجرمانه مشخص، طرف یا طرفهای آن و دلایل قابل بررسی وجود داشته باشد. اقرار، شهادت معتبر، پیامها، مکاتبات، گزارشهای رسمی و سایر قرائن ممکن است در ارزیابی مقام قضایی مؤثر باشند؛ اما هر پیام یا آشنایی، بهتنهایی اثباتکننده رابطه نامشروع نیست.
اگر شکایت با نسبتهای ناروا و بدون دلیل مطرح شود، برای شاکی خطر مسئولیت کیفری یا حقوقی ایجاد میکند. بنابراین بهتر است به جای بیان ادعاهای کلی، زمان، مکان، نوع رفتار، هویت اشخاص و دلیل هر ادعا با دقت نوشته شود. شکایت بابت فرزند رابطه نامشروع در بخش کیفری، لزوماً به تعیین نسب یا صدور شناسنامه منجر نمیشود.
اثبات نسب، موضوعی متفاوت از اثبات جرم است. شخص ذینفع میتواند با توجه به وضعیت ثبت ولادت، مدارک بیمارستانی، اسناد هویتی، اقرار، شهادت، قرائن و در موارد لازم آزمایش ژنتیک، از دادگاه رسیدگیکننده درخواست تعیین تکلیف کند. آزمایش DNA معمولاً دلیل فنی مهمی است، اما انجام آن و ارزش اثباتی نتیجه، تابع دستور مرجع قضایی و سایر اوضاع پرونده است.
برای موضوع کیفری، شکایت از طریق دادسرا یا درگاههای رسمی ثبت شکواییه آغاز میشود و پس از تحقیقات، درباره ادامه تعقیب تصمیمگیری خواهد شد. دعاوی مربوط به نسب، ثبت ولادت، حضانت یا آثار مالی، حسب مورد در دادگاه خانواده یا مرجع حقوقی صالح مطرح میشوند. خواسته باید دقیق انتخاب شود؛ زیرا «اثبات نسب»، «الزام به ثبت واقعه ولادت»، «نفقه» و «حضانت» نتایج و ادله متفاوتی دارند.
در چنین پروندهای، شکایت بابت فرزند رابطه نامشروع باید با مشخص کردن خواسته اصلی تنظیم شود. همچنین حفظ اصل مدارک، تهیه رونوشت، خودداری از انتشار تصاویر و پیامهای خصوصی و رعایت محرمانگی کودک اهمیت زیادی دارد. مهلت اقدام و هزینه دادرسی نیز به نوع دعوا، ارزش خواسته و مرجع رسیدگی وابسته است و رقم واحدی برای همه پروندهها وجود ندارد.
فرض کنید زنی پس از تولد فرزند ادعا کند مردی پدر کودک است و مرد این موضوع را نپذیرد. زن میتواند برای شکایت بابت فرزند رابطه نامشروع تنها در صورتی اقدام کیفری کند که دلایل مشخصی درباره رفتار مجرمانه داشته باشد؛ اما برای تعیین نسب باید دعوای مناسب خانوادگی یا حقوقی مطرح کند. دادگاه ممکن است بر اساس اسناد، اقرار، قرائن و آزمایش ژنتیک تصمیم بگیرد و نتیجه هیچیک از این مسیرها از پیش قطعی نیست.
در حقوق ایران، تولد فرزند، بهتنهایی جرم محسوب نمیشود و کودک نباید از حقوق هویتی و حمایتی محروم شود. پیش از اقدام، باید میان مجازات رابطه، اثبات نسب، ثبت ولادت، حضانت و حقوق مالی تفاوت گذاشت. مشورت با وکیل خانواده و کیفری و تنظیم خواستهای دقیق، از طرح شکایت نادرست و آسیب بیشتر به کودک جلوگیری میکند.