آیا کارفرما به تعهدات خود در برابر کارگر عمل نکرده یا کارگر بدون دریافت حقوحقوقش از کار خارج شده است؟ در چنین وضعی، شکایت بابت قرارداد با کارگر معمولاً باید در مراجع حل اختلاف اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی مطرح شود؛ البته اگر رابطه طرفین واقعاً استخدامی نباشد و موضوع، پیمانکاری یا ارائه خدمات مستقل باشد، مرجع رسیدگی میتواند دادگاه عمومی حقوقی باشد. تشخیص این موضوع به محتوای قرارداد و نحوه اجرای واقعی کار بستگی دارد، نه فقط عنوانی که روی قرارداد نوشته شده است.
وجود دستمزد، انجام کار به درخواست و تحت نظارت دیگری و استمرار همکاری، از نشانههای مهم رابطه کار است. بنابراین حتی اگر قرارداد با عنوانهایی مانند «همکاری»، «مشاوره» یا «پروژهای» تنظیم شده باشد، ممکن است از نظر مراجع کار، رابطه کارگری احراز شود. تبعیت از ساعت و محل کار، دریافت دستور مستقیم، استفاده از ابزار کارفرما و پرداخت منظم نیز در این ارزیابی اهمیت دارد.
در مقابل، شخصی که برای نتیجه مشخص، با استقلال حرفهای، ابزار و برنامه کاری خود فعالیت میکند، ممکن است پیمانکار مستقل شناخته شود. در این حالت، اختلاف درباره مبلغ قرارداد، خسارت یا فسخ، اصولاً از مسیر حقوقی و بر اساس مفاد قرارداد بررسی میشود، نه مقررات حمایتی کار.
در شکایت بابت قرارداد با کارگر، قرارداد کتبی مهم است، اما نبود قرارداد کتبی الزاماً مانع اثبات رابطه کاری نیست. مدارک و قرائن باید مدت همکاری، میزان مزد، نوع کار و دستورپذیری را نشان دهند. مدارک کاربردی عبارتاند از:
تصاویر و پیامها باید تا حد امکان تاریخ، هویت طرفین و ارتباطشان با موضوع را مشخص کنند. ادعا بهتنهایی کافی نیست و ارزش هر مدرک با توجه به سایر قرائن سنجیده میشود.
کارگر یا کارفرما معمولاً ابتدا از طریق سامانه خدمات روابط کار، ثبتنام و دادخواست خود را در مرجع صالح ثبت میکند. پس از ابلاغ، جلسه رسیدگی تشکیل میشود و هر طرف فرصت ارائه توضیح و دلیل دارد. در صورت اعتراض به رأی مرحله نخست، امکان پیگیری در مرحله بعدی اداری وجود دارد. مهلتهای اعتراض و نحوه ابلاغ باید دقیقاً از متن رأی و مقررات جاری بررسی شود؛ از دست دادن مهلت ممکن است حق اعتراض را محدود کند.
خواسته باید روشن باشد؛ برای نمونه، مطالبه مزد معوق، عیدی، پاداش، مزایای پایان کار، بازگشت به کار یا احراز رابطه کاری. جمع کردن خواستههای نامرتبط، ارائه ارقام بدون مبنا یا امضای تسویهحساب بدون بررسی آثار آن، از اشتباهات رایج است.
فرض کنید علی به مدت هشت ماه در کارگاه تولیدی فعالیت کرده و قرارداد مکتوبی ندارد، اما پیامهای کاری، فیشهای بانکی و شهادت دو همکار، حضور مستمر و پرداخت ماهانه را نشان میدهد. کارفرما مدعی است علی پیمانکار مستقل بوده است. در این وضعیت، در شکایت بابت قرارداد با کارگر، مرجع رسیدگی ابتدا ماهیت رابطه را بررسی میکند. اگر تبعیت کاری و پرداخت مزد احراز شود، امکان مطالبه حقوق معوق و مزایای قانونی وجود دارد؛ اما نتیجه قطعی به اعتبار مدارک و دفاعیات طرفین وابسته است.
پیش از شکایت بابت قرارداد با کارگر، نسخه مدارک را منظم کنید، خواسته و بازه زمانی آن را دقیق بنویسید و تفاوت رابطه استخدامی با پیمانکاری را جدی بگیرید. اگر قرارداد شامل شرط داوری، تسویهحساب یا خسارت است، آثار آن باید جداگانه بررسی شود. در پروندههای دارای مبلغ بالا، اخراج، حادثه کاری یا اختلاف درباره اصالت اسناد، مشورت با وکیل یا مشاور روابط کار میتواند از طرح دعوای نادرست جلوگیری کند.