آیا برای اداره امور مالی و حقوقی مادر مبتلا به زوال عقل یا اختلال شدید روانی باید شکایت کرد؟ پاسخ این است که شکایت بابت قیومیت مادر محجور معمولاً در قالب درخواست صدور حکم حجر و تعیین قیم، از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مطرح میشود؛ بنابراین عنوان دقیق اقدام، اغلب «دادخواست امور حسبی» یا درخواست قضایی است، نه شکایت کیفری. مرجع رسیدگی، دادگاه خانواده یا مرجع صالح محل اقامت مادر است و هزینه آن به تعرفه خدمات قضایی و شرایط پرونده در سال ثبت درخواست بستگی دارد.
صرف سالمندی، بیماری جسمی یا ناتوانی حرکتی، بهتنهایی موجب حجر نیست. باید ثابت شود مادر در تشخیص مصلحت خود یا اداره اموال و حقوق مالیاش توان کافی ندارد؛ برای نمونه، ابتلا به دمانس پیشرفته، اختلال شدید شناختی یا بیماری روانی مؤثر میتواند موضوع بررسی قرار گیرد. اگر مادر توان تصمیمگیری داشته باشد، فرزند نمیتواند صرفاً به دلیل اختلاف خانوادگی یا نگرانی مالی، اختیار او را در دست بگیرد.
در پرونده شکایت بابت قیومیت مادر محجور، دادگاه معمولاً وضعیت پزشکی و توانایی واقعی مادر را بررسی میکند. ارجاع به پزشکی قانونی، تحقیق از بستگان، بررسی اسناد پزشکی و شنیدن اظهارات مادر ممکن است انجام شود. تشخیص نهایی با دادگاه است و صرف ارائه گواهی پزشک خصوصی، نتیجه پرونده را قطعی نمیکند.
کامل نبودن مدارک مانع ثبت درخواست نیست، اما ممکن است موجب اخطار رفع نقص یا طولانی شدن رسیدگی شود. بهتر است خواستهها، مانند حفاظت از حساب بانکی یا اداره ملک، روشن و بدون ادعاهای مالی مبهم نوشته شود.
ابتدا باید در سامانه ثنا ثبتنام کرد و سپس درخواست از طریق دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت شود. پس از ارجاع، دادگاه درباره حجر، ضرورت تعیین قیم و صلاحیت شخص پیشنهادی تحقیق میکند. در صورت احراز شرایط، قیم تعیین و حدود وظایف او مشخص میشود. قیم باید مصلحت محجور را رعایت کند و در امور مهم، مانند برخی معاملات مربوط به اموال، ممکن است به اجازه دادستان یا مرجع قضایی نیاز داشته باشد.
سمت قیم مالک اموال مادر نیست. او فقط نماینده قانونی برای اداره امور محجور است و باید اموال را جدا از دارایی شخصی خود نگهداری کند. برداشت از حساب، فروش ملک یا انتقال دارایی بدون رعایت تشریفات میتواند مسئولیت مدنی، عزل از قیمومت و در مواردی مسئولیت کیفری ایجاد کند.
برای مثال، مریم متوجه میشود مادرش به علت دمانس پیشرفته، قراردادهای مالی را بدون اطلاع از مفاد آن امضا میکند. او با ثبت شکایت بابت قیومیت مادر محجور، مدارک پزشکی و مشخصات بستگان را ارائه میدهد. دادگاه مادر را برای بررسی تخصصی معرفی میکند و پس از تحقیق، در صورت احراز حجر، مریم را فقط در صورت داشتن صلاحیت و نبود تعارض منافع بهعنوان قیم تعیین میکند. اگر درباره ملکی میان مریم و مادرش تعارض وجود داشته باشد، ممکن است برای همان معامله، نماینده یا امین دیگری تعیین شود.
استفاده از عنوان شکایت کیفری، ارائه ادعاهای کلی بدون مدارک پزشکی، پنهان کردن اموال یا معرفی خود بهعنوان مالک دارایی مادر از اشتباهات رایج است. همچنین قیمومت با وکالت تفاوت دارد: وکالت بر رضایت و اراده موکل استوار است، اما قیمومت پس از احراز حجر و با تصمیم دادگاه ایجاد میشود. در نهایت، شکایت بابت قیومیت مادر محجور باید با هدف حمایت از حقوق مادر و همراه با شفافیت مالی مطرح شود، نه برای حذف سایر ورثه یا تصاحب اموال.