آیا پس از بخشیدن ملک میتوان آن را پس گرفت؟ بله، در شرایط قانونی، شکایت بابت هبه کردن ملک معمولاً در قالب دعوای حقوقی رجوع از هبه، ابطال یا اصلاح سند و گاهی اثبات وقوع هبه مطرح میشود؛ اما نتیجه آن به قبض، رابطه طرفین، وجود عوض و وضعیت ثبتی ملک بستگی دارد.
هبه، قراردادی است که مالک، مال خود را رایگان به دیگری واگذار میکند. برای کامل شدن آن، علاوه بر قصد بخشش و قبول متهب، قبض ملک نیز اهمیت دارد. در املاک، تحویل واقعی، تصرف متهب، تحویل کلید یا اسناد و سایر قرائن میتواند در اثبات قبض مؤثر باشد؛ بااینحال، صرف تنظیم یک نوشته بدون تحقق شرایط لازم، همیشه به معنای انتقال قطعی نیست.
پس از تحقق هبه، اصل بر امکان رجوع واهب است؛ مگر آنکه یکی از موانع قانونی وجود داشته باشد. از مهمترین موانع میتوان به فوت واهب یا متهب، انتقال ملک به شخص دیگر، ایجاد حق برای ثالث، تغییر اساسی در مال، معوض بودن هبه و پرداخت عوض اشاره کرد. همچنین در هبه به پدر، مادر یا فرزند، امکان رجوع محدودتر است. بنابراین پیش از اقدام، باید رابطه خانوادگی، متن قرارداد و سوابق مالکیت بررسی شود.
مدارک باید هم اصل هبه و هم شرایط رجوع را نشان دهند. در شکایت بابت هبه کردن ملک، اسناد زیر معمولاً اهمیت دارند:
دعوای مربوط به حقوق عینی ملک اصولاً در دادگاه عمومی حقوقی محل وقوع ملک مطرح میشود و ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام میگیرد. خواسته باید دقیق انتخاب شود؛ برای نمونه، «رجوع از هبه و استرداد ملک»، «ابطال سند رسمی انتقال» یا «اثبات هبه» هرکدام شرایط و آثار متفاوتی دارند. اگر ملک به دیگری منتقل شده یا سند رسمی صادر شده باشد، معمولاً باید همه اشخاص ذینفع طرف دعوا قرار گیرند.
اظهارنامه پیش از دادخواست همیشه اجباری نیست، اما اعلام روشن اراده رجوع و مطالبه بازگرداندن ملک میتواند از نظر اثباتی مفید باشد. در صورت بیم انتقال مجدد یا تضییع حق، بررسی امکان درخواست تأمین خواسته یا دستور موقت نیز اهمیت دارد؛ پذیرش این درخواستها به تشخیص مرجع قضایی و ارائه دلایل کافی وابسته است.
فرض کنید شخصی آپارتمانی را با سند عادی به خواهر خود میبخشد، ملک تحویل میشود و خواهر نیز مدتی در آن سکونت دارد. اگر هبه رایگان بوده، ملک به دیگری منتقل نشده و مانع قانونی دیگری وجود نداشته باشد، واهب میتواند شکایت بابت هبه کردن ملک را با خواسته رجوع از هبه مطرح کند. در مقابل، اگر خواهر ملک را پیش از رجوع به شخص ثالث منتقل کرده باشد یا در قرارداد، عوض مشخصی تعیین و پرداخت شده باشد، احتمال پذیرش دعوا کاهش مییابد.
یکی از اشتباهات رایج، استفاده از عنوان «شکایت کیفری» برای اختلافی است که ماهیت قراردادی و حقوقی دارد. صرف پشیمانی از بخشش نیز کافی نیست و باید وجود حق رجوع اثبات شود. همچنین باید میان هبه، صلح بلاعوض، فروش صوری و اقرار به مالکیت تفاوت گذاشت؛ زیرا هرکدام آثار متفاوتی دارند. اگر سند رسمی تنظیم شده باشد، صرف ارسال اظهارنامه مالکیت را خودبهخود بازنمیگرداند و معمولاً تصمیم قضایی یا اقدام ثبتی لازم است.
شکایت بابت هبه کردن ملک بدون بررسی سند، قبض، عوض، رابطه طرفین و نقلوانتقالهای بعدی قابل ارزیابی دقیق نیست. پیش از ثبت دادخواست، زنجیره مالکیت و وضعیت ثبتی ملک را استعلام کنید، خواسته را متناسب با وضعیت سند بنویسید و مدارک تحویل یا رجوع را گردآوری نمایید. مشورت با وکیل متخصص دعاوی ملکی میتواند از انتخاب عنوان نادرست و طرح دعوای ناقص جلوگیری کند.