آیا مستأجر میتواند پس از تخلیه یا پایان رابطه اجاره، مبلغ سرقفلی را از مالک مطالبه کند؟ پاسخ این است که شکایت بابت پس گرفتن سرقفلی در صورت وجود حق قانونی، قرارداد معتبر و دلیل پرداخت، معمولاً با طرح دعوای حقوقی مطالبه وجه یا استرداد سرقفلی پیگیری میشود؛ اما صرف تخلیه ملک، همیشه به معنای استحقاق مستأجر برای دریافت کل مبلغ نیست.
نخست باید نوع حق مستأجر مشخص شود. قراردادهای جدید معمولاً تابع قانون روابط موجر و مستأجر مصوب ۱۳۷۶ هستند و در آنها سرقفلی غالباً بر اساس توافق طرفین ایجاد میشود. در قراردادهای قدیمیتر، ممکن است موضوع «حق کسب یا پیشه یا تجارت» مطرح باشد که ماهیت و شرایط متفاوتی دارد. بنابراین عنوانی که طرفین در قرارداد نوشتهاند، بهتنهایی تعیینکننده نیست و مفاد قرارداد، زمان انعقاد، نحوه پرداخت و علت پایان اجاره بررسی میشود.
اگر مالک سرقفلی را دریافت کرده ولی بدون تحقق شرط قراردادی از استرداد آن خودداری کند، یا تخلیه به علت تخلف مالک و نقض تعهدات او انجام شود، امکان مطالبه وجه تقویت میشود. در مقابل، اگر مستأجر بدون دلیل موجه قرارداد را ترک کند، حق انتقال به غیر نداشته باشد یا قرارداد درباره بازپرداخت شرط خاصی مقرر کرده باشد، نتیجه ممکن است متفاوت باشد.
در دعوای شکایت بابت پس گرفتن سرقفلی، خواهان باید میان «پرداخت مبلغ» و «وجود تعهد به بازپرداخت» ارتباط ایجاد کند. رسید پرداخت، بهتنهایی ممکن است فقط پرداخت وجه را ثابت کند و لزوماً نشان ندهد که مالک موظف به بازگرداندن آن است.
این موضوع غالباً دعوای حقوقی است، نه شکایت کیفری؛ مگر اینکه ادعای مستقلی مانند جعل یا کلاهبرداری وجود داشته باشد. دادخواست معمولاً علیه مالک یا شخصی که تعهد بازپرداخت را پذیرفته، از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت میشود. مرجع رسیدگی بر اساس بهای خواسته و مقررات صلاحیت تعیین میشود و در برخی پروندههای مرتبط با تخلیه یا روابط استیجاری، دادگاه محل وقوع ملک اهمیت دارد.
پیش از دادخواست، ارسال اظهارنامه برای اعلام مطالبه، تعیین مبلغ و درخواست پرداخت مفید است. خواسته میتواند استرداد مبلغ پرداختی، مطالبه ارزش توافقشده سرقفلی و در صورت وجود شرایط، خسارت تأخیر تأدیه باشد. هزینه دادرسی نیز بر اساس نوع دعوا و مبلغ خواسته محاسبه میشود و رقم آن بدون بررسی ارزش خواسته قابل اعلام دقیق نیست.
فرض کنید مریم یک واحد تجاری را با قرارداد سال ۱۳۹۸ اجاره کرده و مبلغی بابت سرقفلی به مالک پرداخته است. در قرارداد آمده است که در پایان اجاره، در صورت تحویل ملک و نبود بدهی، مالک مبلغ را طبق توافق طرفین مسترد میکند. مریم ملک را تحویل داده، اما مالک از پرداخت خودداری کرده است. در این وضعیت، شکایت بابت پس گرفتن سرقفلی با قرارداد، رسید بانکی و صورتجلسه تحویل قابل طرح است؛ با این حال، میزان محکومیت به متن شرط، بدهیهای احتمالی و نظر کارشناس وابسته خواهد بود.
برای اقدام مؤثر، ابتدا باید سرقفلی از حق کسب و پیشه تفکیک، شرط قراردادی و دلیل پرداخت بررسی و سپس خواسته مناسب انتخاب شود. عبارت شکایت بابت پس گرفتن سرقفلی در عمل ممکن است به دادخواست استرداد وجه، مطالبه سرقفلی یا مطالبه ارزش روز آن اشاره کند. مشورت با وکیل و جمعآوری اسناد پیش از تخلیه یا امضای تسویهحساب، از ایجاد اختلاف و از دست رفتن ادله جلوگیری میکند.