آیا میتوان ملکی را که در اختیار شخص دیگری است پس گرفت؟ بله، اما شکایت بابت پس گرفتن منزل عنوان حقوقی واحدی ندارد و باید بر اساس علت تصرف، رابطه طرفین و مدارک موجود، دعوای مناسب مانند تخلیه، خلع ید، استرداد ملک یا رجوع از هبه مطرح شود. انتخاب نادرست عنوان دعوا ممکن است باعث رد دادخواست یا طولانی شدن رسیدگی شود.
اگر ملک به مستأجر واگذار شده و مدت اجاره پایان یافته باشد یا شرایط قانونی تخلیه وجود داشته باشد، معمولاً موضوع در قالب درخواست تخلیه یا دعوای مربوط به پایان اجاره پیگیری میشود. اگر شخصی بدون اجازه مالک یا پس از پایان مجوز قانونی در ملک تصرف کند، دعوای خلع ید میتواند مطرح شود؛ البته مالکیت خواهان باید اثبات شود.
در صورتی که خانه به صورت رایگان و در قالب هبه منتقل شده باشد، امکان رجوع از هبه فقط در شرایط قانونی و با توجه به وضعیت مال، رابطه طرفین و مواردی مانند انتقال بعدی یا تغییر اساسی ملک بررسی میشود. همچنین اگر ملک به نام یکی از زوجین باشد، صرف زندگی مشترک یا اختلاف خانوادگی، بهتنهایی دلیل کافی برای بیرون کردن طرف مقابل نیست و حقوق ناشی از قرارداد، مالکیت و تصمیم قضایی باید رعایت شود.
تصاویر و پیامها بهتنهایی همیشه مالکیت را ثابت نمیکنند، اما میتوانند برای اثبات اذن، پایان توافق یا آگاهی متصرف از مطالبه مالک مفید باشند. اصل سند و مدارک باید تا حد امکان ارائه شود و ادعاهای شفاهی بدون قرائن معمولاً قدرت اثباتی محدودی دارند.
ابتدا باید از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، دادخواست یا درخواست متناسب با وضعیت ملک ثبت شود. در برخی پروندهها ارسال اظهارنامه پیش از طرح دعوا برای روشن شدن مطالبه و زمان تحویل مفید است، اما جایگزین دعوای صحیح نیست. مرجع رسیدگی با توجه به نوع خواسته و مقررات صلاحیت، تعیین میشود و ممکن است دادگاه محل وقوع ملک یا مرجع دیگری که قانون مشخص کرده است، صلاحیت داشته باشد.
پس از ابلاغ، طرف مقابل فرصت دفاع دارد و دادگاه ممکن است اسناد، شهادت، تحقیق محلی یا کارشناسی را بررسی کند. مدت رسیدگی عدد ثابتی ندارد و به نوع دعوا، کامل بودن مدارک، اعتراض طرفین و وضعیت شعبه بستگی دارد. هزینهها نیز بر اساس نوع دعوا و ارزش خواسته محاسبه میشود و بدون بررسی مشخصات ملک نمیتوان رقم دقیقی اعلام کرد.
فرض کنید مالک، خانه خود را برای سکونت موقت در اختیار برادرش گذاشته و پس از چند سال با ارسال اظهارنامه، تحویل ملک را مطالبه کرده است. اگر برادر دلیلی برای مالکیت یا اجاره دائمی نداشته باشد، مالک میتواند برای شکایت بابت پس گرفتن منزل از عنوان حقوقی متناسب با اثبات مالکیت و پایان اذن استفاده کند. اما اگر ثابت شود ملک به او هبه شده یا قراردادی معتبر برای سکونت طولانی وجود دارد، نتیجه پرونده به بررسی شرایط همان قرارداد و امکان قانونی رجوع وابسته خواهد بود.
پیش از اقدام برای شکایت بابت پس گرفتن منزل باید مشخص شود تصرف بر پایه اجاره، اذن، هبه، مالکیت مشترک یا قرارداد دیگری شکل گرفته است. جمعآوری سند، تعیین خواسته دقیق و انتخاب مرجع صالح اهمیت اساسی دارد. همچنین خودسرانه قفل کردن ملک، قطع انشعابات یا خارج کردن وسایل متصرف میتواند برای مالک مسئولیت ایجاد کند؛ بنابراین تحویل منزل باید از مسیر توافق معتبر یا تصمیم قانونی انجام شود.