آیا دارنده چک برگشتی میتواند بدون طرح دعوای طولانی، وجه آن را مطالبه کند؟ بله؛ صدور اجرائیه چک بلامحل از طریق دادگاه در شرایط مقرر قانونی ممکن است و دارنده میتواند از دادگاه صالح بخواهد صادرکننده را به پرداخت وجه چک، ظرف مهلت قانونی، ملزم کند. این مسیر با شکایت کیفری یا دادخواست مطالبه وجه تفاوت دارد و معمولاً برای رسیدن سریعتر به مرحله اجرا استفاده میشود.
مهمترین شرط، وجود اصل چک و گواهی عدم پرداخت دارای کد رهگیری بانک است. دادگاه زمانی وارد این فرایند میشود که ظاهر سند نشان دهد وجه چک پرداخت نشده و مانع قانونی آشکاری برای صدور اجرائیه وجود ندارد. چکی که در متن آن پرداخت، مشروط به تحقق امر دیگری شده باشد یا بابت تضمین انجام تعهد صادر شده باشد، ممکن است مشمول این سازوکار فوری نشود؛ البته تشخیص نهایی به متن چک، قرارداد پایه و دفاع صادرکننده بستگی دارد.
همچنین اگر بانک به علت نقص امضا، مغایرت مشخصات یا ایراد قابل رفع از پرداخت خودداری کرده باشد، ابتدا باید علت برگشت بررسی شود. ادعای جعل، مفقودی، سرقت یا تحصیل چک از طریق جرم نیز میتواند روند اجرا را با اعتراض یا رسیدگی جداگانه روبهرو کند.
پس از ثبت درخواست، مرجع قضایی صلاحیتدار پرونده را بررسی میکند. صلاحیت معمولاً با توجه به اقامت صادرکننده و محل انجام تعهد یا بانک محالعلیه تعیین میشود و انتخاب نادرست مرجع میتواند موجب اطاله کار شود. پس از صدور اجرائیه، صادرکننده اصولاً ده روز فرصت دارد وجه را بپردازد، برای پرداخت آن ترتیب بدهد یا مالی معرفی کند که اجرای حکم از آن ممکن باشد. در صورت بیاقدامی، دارنده میتواند از واحد اجرای احکام، شناسایی و توقیف اموال یا سایر اقدامات قانونی را درخواست کند.
فرض کنید مریم یک فقره چک بابت خرید کالا از علی دریافت کرده و چک در تاریخ سررسید به علت نبود موجودی برگشت خورده است. اگر در متن چک شرط تضمینی یا پرداخت مشروط درج نشده باشد، مریم میتواند برای صدور اجرائیه چک بلامحل از طریق دادگاه اقدام کند. چنانچه علی در مهلت مقرر نه وجه را بپردازد و نه مال قابل توقیفی معرفی کند، مریم میتواند توقیف حساب بانکی، خودرو یا ملک او را، در حدود مقررات و با احراز مالکیت، پیگیری کند. نتیجه اجرا به میزان دارایی قابل شناسایی و وجود یا نبود اعتراض مؤثر بستگی دارد.
اجرائیه دادگاه با هدف الزام سریع صادرکننده به پرداخت صادر میشود، اما شکایت کیفری نیازمند بررسی شرایط جرم، از جمله نحوه صدور و رعایت مهلتهای قانونی مربوط به ارائه چک و شکایت است. دادخواست مطالبه وجه نیز مسیر مستقل حقوقی است و میتواند برای مطالبه اصل مبلغ، خسارت و هزینههای قابل مطالبه مطرح شود. بنابراین دارنده باید بر اساس تاریخ چک، علت برگشت، متن قرارداد و هدف خود از پیگیری، راه مناسب را انتخاب کند.
صدور اجرائیه چک بلامحل از طریق دادگاه راهی کاربردی برای مطالبه چکی است که شرایط قانونی صدور اجرائیه را دارد؛ اما تضمینی برای وصول فوری وجه نیست. بررسی متن چک، گواهی عدم پرداخت، مرجع صالح و داراییهای صادرکننده پیش از اقدام اهمیت زیادی دارد. در پروندههای دارای ادعای تضمینی بودن، مفقودی، انتقالهای متعدد یا اختلاف درباره قرارداد پایه، مشورت با وکیل میتواند از انتخاب مسیر نادرست جلوگیری کند.