آیا میتوان به جای دفترچه گذرنامه، کارت هوشمند دریافت کرد؟ در ایران، صدور کارت هوشمند برای پاسپورت به عنوان جایگزین عمومی گذرنامه پیشبینی نشده است و مدرک معتبر سفر خارجی همچنان گذرنامه دفترچهای، از نوع عادی یا الکترونیکی، محسوب میشود. کارت ملی هوشمند نیز فقط ابزار شناسایی هویت در داخل کشور است و بهتنهایی برای خروج از ایران یا ورود به کشور دیگر اعتبار ندارد. البته ممکن است برخی کشورها کارت شناسایی یا کارت عبور مرزی مخصوص اتباع مناطق مرزی صادر کنند؛ این موضوع با گذرنامه ایرانی تفاوت دارد.
کارت ملی هوشمند برای احراز هویت و دریافت خدمات اداری طراحی شده است، اما گذرنامه سندی برای شناسایی تبعه در خارج از کشور و درخواست اجازه ورود یا اقامت از دولت مقصد است. بنابراین داشتن کارت ملی، حتی اگر اعتبار آن برقرار باشد، موجب حذف الزام به دریافت گذرنامه و رعایت مقررات کشور مقصد نمیشود. برخی توافقهای دوجانبه برای سفر با کارت شناسایی ممکن است وجود داشته باشد، اما اجرای آنها وابسته به تابعیت، مقصد، مرز مجاز و مقررات روز است و قاعده عمومی محسوب نمیشود.
درخواست معمولاً از طریق دفاتر خدمات انتظامی و سامانههای رسمی مرتبط ثبت میشود. گذرنامه الکترونیکی همان دفترچه دارای اطلاعات قابل خواندن ماشینی و تراشه امنیتی است و نباید با «کارت هوشمند گذرنامه» اشتباه شود. مدارک و شرایط ممکن است با وضعیت شخص تغییر کند، اما معمولاً این موارد اهمیت دارند:
متقاضی ابتدا باید احراز هویت شود، مدارک را ارائه دهد، درخواست را امضا کند و هزینه اعلامشده را بپردازد. سپس وضعیت صدور و ارسال از مسیر رسمی قابل پیگیری است. زمان انجام کار عدد ثابتی برای همه پروندهها ندارد و به کامل بودن مدارک، استعلام نظام وظیفه، نشانی، تراکم کاری و مشکلات پستی وابسته است. هزینه اعلامی دفتر نیز ممکن است شامل چند جزء باشد؛ بنابراین نباید رقم درجشده برای تمدید، صدور نخستین گذرنامه، تعویض گذرنامه آسیبدیده یا خدمات فوری را با یکدیگر مقایسه کرد. در صورت تغییر نشانی یا مفقودی، اعلام موضوع به مرجع انتظامی اهمیت دارد.
فرض کنید علی، شهروند ایرانی، با تصور اینکه ثبت صدور کارت هوشمند برای پاسپورت در سامانه به او اجازه سفر میدهد، بدون دریافت دفترچه گذرنامه به مرز مراجعه کند. رد شدن درخواست او در مرز، لزوماً تخلف مأمور یا تضییع حق سفر نیست؛ زیرا حق خروج باید مطابق تشریفات قانونی و با سند سفر معتبر اعمال شود. اگر علی مدعی باشد که دفتر خدمات، اطلاعات نادرست داده است، باید رسید، پیامک، قرارداد یا شهادت قابل اتکا ارائه کند. نتیجه چنین ادعایی به محتوای اطلاعرسانی، نوع خدمت خریداریشده و ورود خسارت بستگی دارد.
ثبت اطلاعات نادرست، بیتوجهی به اعتبار کارت ملی، ارائه نشانی ناقص، نادیده گرفتن وضعیت نظام وظیفه یا فرض اینکه کارت ملی هوشمند سند سفر است، از خطاهای رایج هستند. همچنین عبارت صدور کارت هوشمند برای پاسپورت ممکن است در تبلیغات غیررسمی به شکل گمراهکننده استفاده شود؛ پیش از پرداخت وجه، عنوان دقیق خدمت، مرجع صادرکننده و رسید رسمی را بررسی کنید.
در وضعیت معمول، صدور کارت هوشمند برای پاسپورت جایگزین گذرنامه ایرانی نیست. برای سفر خارجی باید از مسیر رسمی، گذرنامه معتبر دریافت و الزامات کشور مقصد را جداگانه بررسی کرد. در موارد خاص مرزی یا توافقهای بیندولتی، ملاک فقط مقررات رسمی و بهروز همان مسیر است.