آیا دادگاه تجدیدنظر همیشه باید جلسه حضوری تشکیل دهد؟ خیر؛ ضرورت تشکیل جلسه رسیدگی در دادگاه تجدید نظر به نوع پرونده، نیاز دادگاه به توضیح طرفین و وجود ابهام یا دلیل تازه بستگی دارد و در بسیاری از پروندهها، رأی بر اساس محتویات پرونده و لوایح صادر میشود. بنابراین، صرف برگزار نشدن جلسه حضوری، بهتنهایی به معنای نقض حق دفاع یا بیاعتباری رأی نیست.
دادگاه تجدیدنظر استان معمولاً پرونده را پس از وصول دادخواست یا درخواست تجدیدنظر، تبادل لوایح و بررسی اسناد موجود ارزیابی میکند. اگر موضوع از نظر حقوقی روشن باشد و دادگاه برای تصمیمگیری به توضیح بیشتر نیاز نداشته باشد، ممکن است بدون دعوت حضوری طرفین رأی صادر کند. در مقابل، هرگاه ابهام مؤثر در پرونده وجود داشته باشد یا توضیح اصحاب دعوا، بررسی اظهارات، ارزیابی دلیل جدید یا روشن شدن حدود اختلاف ضروری باشد، دادگاه میتواند جلسه رسیدگی تشکیل دهد.
در پروندههای کیفری نیز اصل بر بررسی دقیق محتویات پرونده و دفاعیات ثبتشده است؛ با این حال، دادگاه در صورت نیاز میتواند از طرفین، شاکی، متهم یا وکلای آنان دعوت کند. تشکیل جلسه با «پذیرش تجدیدنظرخواهی» تفاوت دارد؛ نخست ممکن است درخواست از نظر شکلی بررسی شود و سپس دادگاه درباره لزوم جلسه حضوری تصمیم بگیرد.
حق دفاع فقط به حضور فیزیکی در جلسه محدود نیست و تقدیم لایحه، ارائه اسناد، پاسخ به ادعاهای طرف مقابل و استفاده از وکیل نیز بخشی از آن محسوب میشود. با وجود این، اگر دادگاه بدون فراهم کردن امکان دفاع مؤثر تصمیم بگیرد، یا دلیل تازهای را بدون اطلاع و فرصت پاسخگویی طرف مقابل مبنای رأی قرار دهد، موضوع میتواند از جهات قابل اعتراض و بررسی در مراحل بعدی باشد.
برای اثبات ضرورت تشکیل جلسه رسیدگی در دادگاه تجدید نظر، بهتر است متقاضی در لایحه خود دقیقاً توضیح دهد که کدام ابهام بدون حضور طرفین قابل رفع نیست. عبارتهای کلی مانند «تقاضای جلسه دارم» معمولاً اثر کافی ندارد. باید ارتباط جلسه با نتیجه دعوا، دلیل مورد اختلاف و زیان ناشی از رسیدگی صرفاً کتبی روشن شود.
ارائه دلیل جدید نیز بهتنهایی باعث تشکیل جلسه یا پذیرش ادعا نمیشود. دادگاه ابتدا بررسی میکند که دلیل قابل استناد است، ارتباط مستقیم با موضوع دارد و ارائه آن با مقررات مرحله تجدیدنظر تعارض ندارد.
فرض کنید «مریم» در دعوای مطالبه وجه محکوم شده و در مرحله تجدیدنظر ادعا میکند رسید پرداختی در پرونده بدوی دیده نشده است. اگر او تصویر خوانا، اصل رسید یا توضیحی درباره علت ارائهنشدن آن را ضمیمه کند و نشان دهد که اصالت سند محل اختلاف است، درخواست ضرورت تشکیل جلسه رسیدگی در دادگاه تجدید نظر میتواند برای دادگاه قابل توجه باشد. اما اگر فقط بهصورت کلی اعلام کند که «رأی ناعادلانه است»، دادگاه ممکن است بدون جلسه و با اتکا به پرونده رأی صادر کند. نتیجه نهایی به اعتبار رسید، دفاع طرف مقابل و تشخیص دادگاه وابسته است.
جلسه حضوری در مرحله تجدیدنظر حق مطلق و الزامی در همه پروندهها نیست؛ معیار اصلی، نیاز واقعی دادگاه به توضیح و تضمین دفاع مؤثر است. متقاضی باید بهجای درخواست کلی، ابهام مشخص، دلیل مرتبط و اثر آن بر نتیجه دعوا را توضیح دهد. همچنین پیگیری ابلاغها، مهلتهای قانونی و ثبت بهموقع لایحه اهمیت دارد؛ زیرا تشکیل جلسه، جایگزین رعایت تشریفات تجدیدنظر یا ارائه دلیل معتبر نخواهد شد.