آیا شخصی میتواند پرداخت دیه فرد دیگری را تضمین کند؟ بله، اما ضمانت شخص بابت دیه تنها زمانی قابل استناد است که تعهد او با شرایط روشن، رضایت معتبر و حدود مشخص تنظیم شده باشد؛ صرف امضای یک برگه یا معرفی فرد به دادگاه، همیشه به معنای پذیرش قطعی پرداخت دیه نیست. ابتدا باید مشخص شود منظور از ضمانت، عقد ضمان، تعهد پرداخت دیه یا کفالت کیفری است.
در عقد ضمان، شخص ضامن تعهد میکند دین یا مبلغ معینی را در برابر طلبکار بپردازد. اگر میزان دیه هنوز قطعی نشده باشد، متن تعهد باید بهگونهای تنظیم شود که موضوع، سقف مسئولیت و زمان پرداخت آن قابل تشخیص باشد. در مقابل، کفالت کیفری معمولاً برای تضمین حضور متهم در مواقع احضار انجام میشود و کفیل در صورت حاضر نکردن او، ممکن است ملزم به پرداخت وجهالکفاله شود. وجهالکفاله لزوماً برابر با دیه نیست.
بنابراین، معرفی یک کفیل برای آزادی متهم، بهتنهایی ضمانت شخص بابت دیه محسوب نمیشود. دیه معمولاً بر عهده مرتکب یا شخصی است که طبق قانون مسئول پرداخت شناخته شده است و ضامن، فقط در محدوده تعهد معتبر خود مسئولیت پیدا میکند.
تعهد باید با قصد و رضای واقعی، اهلیت امضاکنندگان و موضوع مشخص ایجاد شود. در متن قرارداد بهتر است موارد زیر صریحاً درج شود:
اگر تعهد در قالب سند عادی تنظیم شده باشد، امضای منسوب به ضامن باید قابل اثبات باشد. پیامک، رسید بانکی، اقرار، شهادت و سایر قرائن نیز ممکن است در کنار قرارداد برای اثبات رابطه حقوقی بررسی شوند؛ اما ارزش هر دلیل به شرایط پرونده و نظر دادگاه بستگی دارد.
زیاندیده یا محکومله باید ابتدا وجود و حدود تعهد ضامن را اثبات کند. پس از قطعی شدن مسئولیت و فرا رسیدن زمان پرداخت، میتوان حسب مورد از دادگاه صادرکننده رأی یا مرجع صالح، اجرای تعهد و مطالبه وجه را درخواست کرد. اگر تعهد ضامن مستقل از محکومیت کیفری تنظیم شده باشد، ممکن است رسیدگی حقوقی برای مطالبه آن لازم شود. دفاع ضامن میتواند بر پرداخت دین، پایان مدت، بطلان یا انکار امضا، تجاوز مطالبه از سقف تعهد و تحقق نیافتن شرط قراردادی استوار باشد.
فرض کنید «الف» در یک حادثه رانندگی به پرداخت دیه محکوم شده و برادر او در قراردادی رسمی متعهد میشود در صورت ناتوانی «الف»، تا سقف مبلغ مشخصی دیه را بپردازد. در این وضعیت، ضمانت شخص بابت دیه فقط تا همان سقف و مطابق شروط قرارداد قابل مطالبه است. اگر زیاندیده بدون توجه به مفاد تعهد، کل دیه یا خسارت دیگری را از ضامن بخواهد، ضامن میتواند به محدود بودن مسئولیت خود استناد کند. نتیجه نهایی به متن سند، رأی قطعی و دلایل ارائهشده بستگی دارد.
ضمانت شخص بابت دیه با کفالت کیفری تفاوت دارد و آثار هرکدام جداگانه بررسی میشود. پیش از امضا باید مبلغ، مهلت، شرط مسئولیت و مرجع مطالبه روشن باشد. همچنین هیچ شخصی نباید تصور کند صرف ضمانت حضور متهم، پرداخت خودکار دیه را بر عهده او قرار میدهد. بررسی قرارداد و پرونده توسط وکیل، بهویژه پیش از پذیرش تعهد نامحدود، از اختلافهای بعدی جلوگیری میکند.