آیا برای ساختوساز یا دیوارکشی در انتهای یک کوچه بنبست روستایی، فاصله مشخصی از مسیر باید رعایت شود؟ پاسخ این است که ضوابط حریم کوچه بن بست روستایی عددی واحد و سراسری برای همه روستاها ندارد و معمولاً بر اساس طرح هادی روستا، عرض مصوب معبر، اسناد ثبتی و تصمیم مراجع محلی تعیین میشود. بنابراین، صرفاً بنبست بودن کوچه باعث نمیشود مالک بتواند هر مقدار از مسیر را تصرف یا مسدود کند.
در وهله نخست باید مشخص شود مسیر موردنظر در نقشه طرح هادی، معبر عمومی است یا راهی خصوصی که برای چند ملک حق عبور ایجاد کرده است. در معبر عمومی، محدوده مسیر و اصلاحی احتمالی آن تابع نقشههای مصوب و ضوابط فنی روستا است. در راه خصوصی، موضوع بیشتر به حدود مالکیت، حق ارتفاق و مفاد اسناد مربوط میشود؛ با این حال، ایجاد مانع برای عبور اشخاصی که حق قانونی دارند، میتواند مسئولیت حقوقی ایجاد کند.
عرض موجود کوچه، عرض پیشبینیشده در طرح هادی، نوع ساختوساز، امکان عبور خودروهای امدادی و سابقه استفاده عمومی از مسیر، از عوامل مؤثر هستند. گاهی دیوار یا بنا در محدودهای قرار گرفته که در تصرف مالک است، اما برای اجرای طرح تعریض یا حفظ دسترسی عمومی، عقبنشینی آن در آینده ضرورت پیدا میکند. تشخیص این موضوع با اندازهگیری و بررسی نقشه انجام میشود، نه با اظهارات شفاهی همسایگان.
درخواست کتبی از دهیاری باید شامل نشانی دقیق، پلاک ثبتی و شرح اختلاف باشد. پاسخ شفاهی دهیار یا اعضای شورا برای اثبات مالکیت یا تعیین قطعی حریم کافی نیست. در صورت اختلاف فنی، نقشهبرداری توسط کارشناس رسمی دادگستری میتواند محل معبر، میزان تجاوز و تفاوت آن با سند را روشنتر کند.
بهتر است ابتدا موضوع از طریق دهیاری و بنیاد مسکن پیگیری و درخواست بازدید و اعلام نظر کتبی شود. اگر ساختوساز بدون مجوز باشد، مرجع محلی میتواند موضوع را در چارچوب مقررات ساختمانی روستا بررسی کند. چنانچه اختلاف درباره مالکیت یا حق عبور باشد، ممکن است طرح دعوای حقوقی مانند رفع ممانعت از حق، رفع تجاوز یا تعیین حدود ضرورت پیدا کند. عنوان دعوا باید پس از بررسی اسناد انتخاب شود؛ زیرا صرف ادعای عمومی بودن کوچه، بدون دلیل، نتیجه قطعی ایجاد نمیکند.
فرض کنید مالک قطعهای در انتهای روستا قصد دارد دیوار ملک را جلوتر از محل فعلی احداث کند. همسایهها با استناد به ضوابط حریم کوچه بن بست روستایی مدعیاند این اقدام عرض مسیر را کاهش میدهد. اگر نقشه طرح هادی نشان دهد مسیر باید شش متر باشد و دیوار جدید عرض قابل عبور را کمتر کند، دهیاری میتواند با صدور مجوز مخالفت کند یا موضوع را برای اقدام قانونی ارجاع دهد. اما اگر نقشه رسمی، مسیر را خصوصی و محدودتر نشان دهد، نتیجه به اسناد حق عبور و حدود مالکیت وابسته خواهد بود.
تکیه بر عرف محلی، ساخت دیوار پیش از استعلام، امضای رضایتنامه بدون تعیین دقیق عرض مسیر و یکی دانستن حریم معبر با حریم رودخانه یا جاده از خطاهای متداول است. همچنین، ضوابط حریم کوچه بن بست روستایی با حق مالکیت یکی نیست؛ ممکن است زمین متعلق به شخص باشد، اما برای عبور دیگران حق ارتفاق در آن وجود داشته باشد. نتیجه نهایی باید بر پایه نقشه مصوب، سوابق ثبتی و نظر مرجع صالح تعیین شود.
پیش از خرید، دیوارکشی یا ساختوساز، نقشه طرح هادی و سند ملک را همزمان بررسی کنید. برای تعیین دقیق ضوابط حریم کوچه بن بست روستایی، استعلام کتبی، بازدید فنی و در صورت اختلاف، نظر کارشناس رسمی اهمیت دارد. اقدام بدون این بررسیها میتواند به توقف عملیات، الزام به اصلاح بنا یا طرح دعوای حقوقی منجر شود.