آیا متهم میتواند بدون اطلاع از علت و مستندات اتهام از خود دفاع کند؟ خیر؛ عدم اعلام دلایل اتهامی با حق دفاع و الزامات قانونی تحقیقات کیفری سازگار نیست و متهم باید از عنوان اتهام و دلایل اصلی انتساب آن، به شکل روشن و قابل فهم، آگاه شود.
اصل برائت اقتضا میکند هیچ شخصی مجرم شناخته نشود، مگر آنکه اتهام او در فرایند قانونی و با دلایل قابل بررسی اثبات شود. آگاهی از اتهام، مقدمه استفاده مؤثر از حق سکوت، معرفی وکیل، ارائه اسناد، معرفی شهود و پاسخگویی دقیق است. اعلام صرفِ عنوان کلی مانند «اتهام مالی» یا «جرم علیه امنیت» معمولاً برای دفاع کافی نیست و باید موضوع اتهام، رفتار منتسب، زمان و دلایل مهم آن تا حد متعارف توضیح داده شود.
بر اساس اصول قانون اساسی و مقررات آیین دادرسی کیفری، مقام تحقیق باید اتهام و ادله آن را بهطور صریح به متهم تفهیم کند و سپس تحقیقات را ادامه دهد. این الزام به معنای ارائه تمام جزئیات تحقیقات محرمانه در همان لحظه نیست؛ اما متهم نباید در وضعیت ابهام کامل قرار گیرد. همچنین باید حقوقی مانند حق داشتن وکیل، حق سکوت و امکان ارائه دفاع به او اعلام شود.
در مرحله دادسرا یا دادگاه، ممکن است دسترسی به برخی اطلاعات به علت حفظ تحقیقات یا جلوگیری از تبانی محدود شود، ولی این محدودیت نباید به حذف اصل آگاهی از اتهام و دلایل اساسی آن بینجامد. عدم اعلام دلایل اتهامی میتواند اعتبار دفاع را مخدوش و زمینه اعتراض به نحوه تحقیقات را فراهم کند؛ بااینحال، بیاعتباری خودکار تمام پرونده از این موضوع نتیجه نمیشود و اثر آن به نوع تخلف و تصمیم مرجع رسیدگی بستگی دارد.
متهم یا وکیل او باید اعتراض را روشن، مستند و در همان مرحلهای که تخلف رخ داده ثبت کند. بهتر است موارد زیر انجام شود:
صرف ادعای کلی کافی نیست. تاریخ جلسه، نام مرجع، متن صورتجلسه، ابلاغیهها و هر مدرکی که نشان دهد توضیح لازم ارائه نشده، در ارزیابی موضوع اهمیت دارد. وکیل میتواند ایراد را در لایحه دفاعی نیز مطرح کند.
فرض کنید شخصی به دادسرا احضار میشود و تنها در برگه احضاریه عبارت «رسیدگی به شکایت کیفری» درج شده است. در جلسه نیز بدون توضیح درباره رفتار منتسب، از او درباره انتقال وجه به حسابی ناشناس پرسش میشود. اگر مقام تحقیق عنوان اتهام و دلایل اصلی مانند گزارش بانکی یا اظهارات شاکی را روشن نکند، عدم اعلام دلایل اتهامی قابل طرح و اعتراض است. متهم میتواند تقاضا کند موضوع دقیق، مستندات قابل ارائه و حقوق دفاعی او در صورتجلسه درج شود. نتیجه اعتراض به کیفیت تحقیقات و سایر مدارک پرونده وابسته خواهد بود.
اعلام دلایل فقط آگاه کردن متهم از مبنای اتهام است، نه اثبات مجرمیت. ممکن است دلیلی به متهم معرفی شود، اما دادگاه پس از بررسی آن را کافی نداند. از سوی دیگر، اعلام نشدن یک دلیل در مرحله ابتدایی الزاماً به معنای بیگناهی قطعی یا مختومه شدن پرونده نیست. دادگاه باید در نهایت مجموعه ادله را با رعایت قانون و اصل برائت ارزیابی کند.
عدم اعلام دلایل اتهامی حق دفاع را تضعیف میکند و باید سریعاً از طریق ثبت اعتراض، درخواست درج ایراد در صورتجلسه و استفاده از وکیل پیگیری شود. با توجه به مرحله پرونده و نوع تصمیم صادرشده، راهکار مناسب میتواند متفاوت باشد؛ بنابراین بررسی اسناد و مهلتهای مربوط، پیش از هر اقدام ضروری است.