آیا کارفرما میتواند به دلیل انجام ندادن وظایف شغلی، کارمند را جریمه یا اخراج کند؟ پاسخ این است که عدم انجام مسئولیت کاری بهتنهایی برای هر تصمیمی کافی نیست و باید وظیفه، میزان تقصیر، علت کوتاهی و آثار آن با مدارک معتبر احراز شود. نوع رابطه استخدامی، مفاد قرارداد، آییننامه انضباطی و مقررات حاکم بر محل کار در تعیین مسئولیت نقش اساسی دارند.
هر کارمند یا کارگر باید وظایفی را که در قرارداد، شرح شغل، دستورهای قانونی مدیر یا مقررات محل کار تعیین شده، در حدود توانایی و امکانات موجود انجام دهد. اگر وظیفهای مبهم باشد، آموزش لازم ارائه نشده باشد یا ابزار کافی در اختیار فرد قرار نگرفته باشد، انتساب تخلف دشوارتر میشود. همچنین ناتوانی ناشی از بیماری، حادثه، مرخصی قانونی یا وضعیت خارج از اختیار، با ترک عمدی کار تفاوت دارد.
در روابط مشمول قانون کار، کارفرما نمیتواند بدون رعایت تشریفات و توجه به تناسب تخلف، هر نوع مجازاتی اعمال کند. اخطار، تذکر کتبی یا سایر اقدامات انضباطی باید با مقررات داخلی معتبر و قرارداد هماهنگ باشد. کسر مستقیم از حقوق نیز اصول و محدودیتهای خاص خود را دارد و نباید بهصورت خودسرانه انجام شود.
اثبات این موضوع بر پایه مجموعهای از قرائن و اسناد انجام میشود، نه صرفاً ادعای مدیر یا همکار. مدارک قابل استفاده میتواند شامل قرارداد، شرح وظایف، پیامهای کاری، گزارش سامانه، صورتجلسه، سوابق حضور و غیاب، تذکرهای کتبی و شهادت اشخاص مطلع باشد. لازم است مشخص شود وظیفه چه بوده، در چه زمانی باید انجام میشده و کوتاهی چه زیانی ایجاد کرده است.
کارمند میتواند توضیح دهد که وظیفه به او ابلاغ نشده، مهلت کافی نداشته، مسئولیت میان چند نفر تقسیم بوده یا انجام کار به تصمیم شخص دیگری وابسته بوده است. نبود آموزش، خرابی تجهیزات، کمبود نیروی انسانی و دستورهای متعارض نیز ممکن است در ارزیابی تقصیر مؤثر باشد. در چنین شرایطی، عبارت عدم انجام مسئولیت کاری نباید بدون بررسی علت و رابطه میان رفتار فرد و خسارت، معادل تخلف قطعی تلقی شود.
اگر اقدام کارفرما به اخراج، کسر حقوق یا مطالبه خسارت منتهی شود، کارمند باید قرارداد، فیشهای حقوقی، ابلاغها و مکاتبات خود را نگهداری کند. اعتراض به تصمیم، بسته به نوع رابطه استخدامی، از مسیر مراجع حل اختلاف کار یا مرجع اداری و قضایی صالح انجام میشود. کارکنان دولت، نیروهای قراردادی و کارگران ممکن است تابع مسیرهای متفاوتی باشند.
فرض کنید کارفرما از حسابدار شرکت میخواهد گزارش ماهانه را تا روز مشخصی تهیه کند، اما نرمافزار مالی چند روز از دسترس خارج میشود و حسابدار موضوع را از طریق پیام کاری اطلاع میدهد. اگر کارفرما بدون بررسی این مانع، بابت عدم انجام مسئولیت کاری او را اخراج کند، حسابدار میتواند با ارائه پیامها، گزارش خرابی سامانه و سوابق کاری، نشان دهد که تأخیر الزاماً ناشی از تقصیر او نبوده است. نتیجه نهایی به قرارداد، آییننامه، کیفیت مدارک و نظر مرجع رسیدگی وابسته خواهد بود.
عدم انجام مسئولیت کاری زمانی میتواند پیامد انضباطی یا مالی داشته باشد که وظیفه مشخص، امکان انجام، تقصیر قابل انتساب و در موارد لازم، خسارت اثبات شود. بررسی اسناد و رعایت تشریفات اهمیت زیادی دارد؛ بنابراین پیش از پذیرش اتهام یا اقدام علیه کارمند، باید نوع استخدام و مرجع صالح نیز دقیق مشخص شود.