آیا یکی از ورثه میتواند پیش از دریافت گواهی انحصار وراثت، ملک متوفی را در اختیار بگیرد؟ پاسخ کوتاه این است که عدم انحصار وراثت و تصرف ملک بهخودیخود مالکیت انحصاری برای هیچ وارثی ایجاد نمیکند و تصرف یکجانبه، در صورت اعتراض سایر ورثه، میتواند موجب مسئولیت حقوقی شود. گواهی انحصار وراثت برای شناسایی ورثه و سهمالارث آنان اهمیت دارد، اما بهتنهایی سند انتقال یا تقسیم ملک نیست.
اصل تصرف، لزوماً غیرقانونی نیست؛ زیرا پس از فوت مالک، حقوق مالی او به ورثه منتقل میشود و هر وارث، به نسبت سهم خود در ماترک ذیحق است. با این حال، این حق معمولاً بهصورت مشاعی است. بنابراین یک وارث نمیتواند بدون اجازه دیگران، ملک را بفروشد، اجاره دهد، تخریب کند یا مانع استفاده سایر شرکا شود. سکونت موقت نیز اگر با رضایت یا تحمل سایر ورثه باشد، با تصرف عدوانی یا غاصبانه تفاوت دارد.
پیش از هر اقدام، باید رابطه وراث با متوفی و وضعیت ملک روشن شود. مدارک معمول عبارتاند از:
اگر ملک سند رسمی نداشته باشد، اثبات مالکیت متوفی دشوارتر میشود و ممکن است رسیدگی به اسناد عادی، سوابق ثبتی و شهادت شهود ضرورت پیدا کند. در عدم انحصار وراثت و تصرف ملک، صرف ادعای وارث بودن برای اثبات مالکیت اختصاصی کافی نیست.
وارث معترض میتواند ابتدا از طریق اظهارنامه، سایر ورثه را به تعیین تکلیف و خودداری از تصرف انحصاری دعوت کند. اگر ممانعت ادامه یابد، با توجه به نوع اختلاف، اقداماتی مانند تأمین دلیل، دعوای رفع ممانعت از حق، رفع تصرف، مطالبه اجرتالمثل ایام استفاده یا درخواست افراز و تقسیم مطرح میشود. انتخاب عنوان دعوا به این موضوع بستگی دارد که ملک در اختیار چه کسی بوده، آیا ورود بدون اجازه رخ داده، و آیا تصرف سابق قانونی یا با رضایت شرکا انجام شده است.
در مواردی که ملک قابل افراز نباشد، ممکن است فروش آن از مسیر قانونی و تقسیم بهای حاصل مطرح شود. همچنین اگر یکی از ورثه ملک را بدون اختیار به شخص ثالث منتقل کند، اعتبار معامله نسبت به سهم دیگران محل بررسی قضایی قرار میگیرد و نتیجه به نوع سند، حدود اختیار فروشنده و اقدامات مالکانه سایر ورثه وابسته است.
فرض کنید پدر خانواده فوت کرده و هنوز گواهی انحصار وراثت دریافت نشده است. یکی از فرزندان در خانه پدری ساکن میشود، قفل را تغییر میدهد و اجازه ورود به دو خواهر خود نمیدهد. در این وضعیت، عدم انحصار وراثت و تصرف ملک مانع طرح اعتراض نیست؛ خواهران میتوانند با ارائه مدارک رابطه خانوادگی، گواهی فوت، اسناد ملک و دلایل ممانعت، ابتدا اظهارنامه و سپس اقدام قضایی مناسب را پیگیری کنند. البته اگر سکونت بر اساس توافق قبلی ورثه بوده باشد، اثبات عدول از توافق و زمان شروع ممانعت اهمیت ویژه دارد.
گواهی انحصار وراثت، ورثه و سهم آنان را مشخص میکند، اما جایگزین سند مالکیت، تقسیمنامه یا انتقال رسمی نیست. در عدم انحصار وراثت و تصرف ملک، هیچ وارثی حق ندارد ملک مشاع را مانند مال شخصی اداره کند. بهترین اقدام، جمعآوری مدارک، جلوگیری از انتقال شتابزده، ارسال اظهارنامه و دریافت مشاوره حقوقی متناسب با وضعیت ثبتی و نوع تصرف است.