آیا ادامه رسیدگی داور پس از فوت یا محجور شدن یکی از طرفین معتبر است؟ خیر؛ عدم توجه داور به قسمت اول ماده 478 قانون آیین دادرسی مدنی میتواند موجب ایراد اساسی به فرایند داوری و، با توجه به وضعیت پرونده و آثار تخلف، زمینه اعتراض به رأی یا درخواست ابطال آن را فراهم کند. این بخش از ماده مقرر میکند که اگر یکی از طرفین دعوا در جریان رسیدگی داوری فوت کند یا محجور شود، رسیدگی داوری تا تعیین جانشین متوقف شود.
هدف این حکم، حمایت از حق دفاع و جلوگیری از ادامه رسیدگی بدون حضور شخصی است که باید شخصاً یا از طریق نماینده قانونی در داوری شرکت کند. فوت، باعث انتقال حقوق و تعهدات احتمالی به ورثه یا قائممقام قانونی میشود و حجر نیز ضرورت تعیین ولی، قیم یا نماینده صالح را ایجاد میکند. بنابراین داور نباید صرفاً به دلیل آماده بودن پرونده، جلسه رسیدگی یا صدور رأی را ادامه دهد.
توقف داوری به معنای پایان قطعی قرارداد داوری نیست؛ بلکه تا زمانی ادامه دارد که جانشین قانونی تعیین و امکان مشارکت مؤثر او فراهم شود. پس از رفع مانع، لازم است وقت مناسب برای ارائه دفاع، اسناد و توضیحات در اختیار جانشین قرار گیرد.
صرف ادعای بیتوجهی داور، خودبهخود رأی را باطل نمیکند. شخص معترض باید نشان دهد که فوت یا حجر در زمان جریان داوری رخ داده، داور از آن مطلع بوده یا امکان اطلاع وی وجود داشته و با وجود این وضعیت، رسیدگی بدون تعیین جانشین ادامه یافته است. همچنین باید توضیح داده شود که این اقدام چگونه حق دفاع یا نتیجه پرونده را تحت تأثیر قرار داده است.
در صورت صدور رأی، ذینفع میتواند حسب مورد از ظرفیت اعتراض به رأی داوری و درخواست ابطال استفاده کند. بررسی موضوع معمولاً با استناد به مقررات ابطال رأی داور، بهویژه موارد مربوط به رعایت نشدن حدود اختیار، تشریفات قانونی یا سلب فرصت دفاع انجام میشود. دادگاه با توجه به مدارک، زمان وقوع فوت یا حجر، اطلاع داور و اقدامات انجامشده تصمیم میگیرد؛ بنابراین نتیجه از پیش قطعی نیست.
بهتر است پس از اطلاع از فوت یا حجر، موضوع فوراً و به صورت قابل اثبات به داور و طرف مقابل اعلام شود و توقف رسیدگی درخواست گردد. سکوت طولانی ممکن است در ارزیابی دادگاه درباره آگاهی، رضایت یا میزان اثر تخلف مؤثر باشد.
فرض کنید خواهان در میانه رسیدگی داوری فوت میکند و ورثه هنوز گواهی انحصار وراثت و نماینده خود را معرفی نکردهاند. داور با اطلاع از فوت، جلسه نهایی را تشکیل میدهد و رأی را به سود خوانده صادر میکند. در این وضعیت، عدم توجه داور به قسمت اول ماده 478 قانون آیین دادرسی مدنی قابل طرح است؛ اما ورثه باید علاوه بر گواهی فوت، اطلاع داور و ادامه رسیدگی بدون تعیین جانشین را اثبات کنند. دادگاه سپس درباره قابلیت ابطال رأی و آثار اقدامات انجامشده تصمیم خواهد گرفت.
ابتدا باید تاریخ اطلاع از فوت یا حجر، تاریخ ابلاغ رأی و وضعیت نمایندگی قانونی بررسی شود. سپس اعتراض یا درخواست ابطال باید در مهلت قانونی و از طریق مرجع صالح مطرح شود. در متن درخواست، عدم توجه داور به قسمت اول ماده 478 قانون آیین دادرسی مدنی باید همراه با شرح دقیق وقایع و مدارک بیان شود، نه به صورت یک ادعای کلی. همچنین اجرای رأی نیز باید جداگانه بررسی و در صورت وجود شرایط، توقف آن درخواست شود.
ماده ۴۷۸ برای حفظ مشارکت واقعی طرفین در داوری وضع شده است. فوت یا حجر، رسیدگی را تا تعیین جانشین متوقف میکند و داور نمیتواند بدون رعایت این الزام رأی صادر کند. با این حال، موفقیت اعتراض به مدارک، زمانبندی اقدامات و اثبات اثر تخلف بر حق دفاع وابسته است.