آیا کارگر میتواند بابت مرخصیهای استفادهنشده خود وجه دریافت کند؟ بله، عدم دریافت مانده مرخصی های سالانه در طول اشتغال، لزوماً به معنای از بین رفتن حق کارگر نیست؛ اما پرداخت وجه آن معمولاً زمانی قابل مطالبه میشود که رابطه کاری خاتمه یابد یا شرایط قانونی پرداخت فراهم باشد. میزان قابل پرداخت به سابقه کار، مزد مبنا، مرخصیهای استفادهشده و اسناد موجود بستگی دارد.
مطابق قانون کار، مرخصی استحقاقی سالانه کارگر با احتساب چهار روز جمعه، در مجموع یک ماه است و برای قراردادهای کمتر از یک سال، به نسبت مدت کار محاسبه میشود. تعطیلات رسمی در شمار مرخصی استحقاقی قرار نمیگیرد. همچنین مرخصی استعلاجی، در صورت تأیید مرجع پزشکی صالح، از مرخصی سالانه جداست.
کارگر نمیتواند بیش از ۹ روز از مرخصی سالانه خود را ذخیره کند. بنابراین باید میان «ذخیره مرخصی» و «وجه مرخصی استفادهنشده» تفاوت گذاشت. ذخیرهسازی، ناظر به انتقال بخشی از مرخصی به سالهای بعد است؛ اما پرداخت وجه، بیشتر در زمان خاتمه قرارداد یا بر اساس توافق معتبر مطرح میشود. رویه کارگاه و قرارداد نیز ممکن است در نحوه ثبت و محاسبه مؤثر باشد، ولی نمیتواند حقوق قطعی کارگر را برخلاف قواعد آمره کاهش دهد.
بر اساس حکم قانون کار، در صورت فسخ یا خاتمه قرارداد، بازنشستگی، ازکارافتادگی کلی یا تعطیلی کارگاه، مطالبات مربوط به مرخصی استحقاقی باید تعیین تکلیف شود. در نتیجه، اگر کارفرما هنگام تسویه حساب، مانده واقعی مرخصی را نادیده بگیرد، کارگر میتواند آن را بهعنوان بخشی از مطالبات پایان کار مطالبه کند.
در زمان ادامه اشتغال، الزام عمومی کارفرما به تبدیل تمام مرخصیهای استفادهنشده هر سال به پول، بدون وجود مبنای قراردادی یا توافقی، قابل نتیجهگیری نیست. با این حال، اجبار کارگر به کار مداوم، جلوگیری غیرموجه از استفاده از مرخصی یا ثبت صوری مرخصی میتواند در ارزیابی ادعا مؤثر باشد. عدم دریافت مانده مرخصی های سالانه باید با توجه به زمان ایجاد حق و وضعیت قرارداد بررسی شود.
ادعای کارگر بهتنهایی کافی نیست و اسناد باید نشان دهد چه مقدار مرخصی ایجاد شده، چه میزان استفاده شده و چه بخشی باقی مانده است. اگر دفاتر و سوابق در اختیار کارفرما باشد، درخواست ارائه آنها در فرایند رسیدگی اهمیت زیادی دارد.
فرض کنید کارگری پس از سه سال همکاری، قراردادش خاتمه یافته و در برگه تسویه، فقط حقوق ماه آخر پرداخت شده است. گزارش حضور و غیاب شرکت نشان میدهد او از بخشی از مرخصی استفاده نکرده و درخواستهای مرخصی نیز ثبت نشده است. در چنین وضعی، کارگر میتواند بابت عدم دریافت مانده مرخصی های سالانه، مطالبه خود را ابتدا بهصورت کتبی مطرح و سپس در اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی پیگیری کند. نتیجه نهایی به سوابق مالی، نحوه محاسبه مزد و نظر مرجع رسیدگی درباره میزان مرخصی بستگی دارد.
ابتدا باید ریز محاسبه مرخصی از کارفرما درخواست شود. سپس ارسال اظهارنامه یا نامه رسمی، مانع اختلاف درباره زمان مطالبه خواهد شد. در صورت عدم پرداخت، ثبت دادخواست در سامانه جامع روابط کار و مراجعه به اداره کار محل انجام کار، مسیر معمول رسیدگی است. مرجع رسیدگی پس از بررسی مدارک، درباره اصل حق و مبلغ آن تصمیم میگیرد.
کارگر نباید برگه تسویه حساب کلی را بدون مطالعه امضا کند؛ بهویژه اگر عبارت تسویه کامل شامل مرخصی نیز باشد. البته اعتبار چنین برگهای به مفاد آن، نحوه امضا و امکان اثبات پرداخت واقعی بستگی دارد.
عدم دریافت مانده مرخصی های سالانه در پایان همکاری میتواند موجب ایجاد مطالبه مالی شود، اما مبلغ آن خودکار و یکسان نیست. ثبت دقیق مرخصیها، نگهداری فیش حقوقی و اعتراض کتبی به تسویه ناقص، مهمترین اقدامات برای حفظ حق کارگر است.