آیا دعوای شما در دادگاهی مطرح شده که اختیار قانونی رسیدگی به آن را ندارد؟ پاسخ این است که عدم صلاحیت دادگاه حقوقی زمانی مطرح میشود که دادگاه از نظر نوع و موضوع دعوا یا از نظر حوزه جغرافیایی، مرجع مناسب رسیدگی نباشد. در این وضعیت، خواهان یا خوانده میتواند با طرح ایراد، از ادامه رسیدگی در مرجع نامناسب جلوگیری کند؛ البته زمان طرح ایراد و نوع صلاحیت اهمیت زیادی دارد.
صلاحیت دادگاه معمولاً به صلاحیت ذاتی و صلاحیت محلی تقسیم میشود. صلاحیت ذاتی به نوع مرجع، صنف قضایی و درجه آن مربوط است؛ برای نمونه، ممکن است موضوعی در صلاحیت دادگاه خانواده، دادگاه انقلاب، دیوان عدالت اداری یا مرجع دیگری باشد، نه دادگاه عمومی حقوقی. این نوع صلاحیت با توافق طرفین ایجاد نمیشود و دادگاه نیز باید در صورت احراز، بدون ورود ماهوی تصمیم مقتضی بگیرد.
صلاحیت محلی بیشتر به محل اقامت خوانده یا محل وقوع مال غیرمنقول ارتباط دارد. در دعاوی مربوط به اموال غیرمنقول، اصل مهم، رسیدگی دادگاه محل وقوع مال است. در برخی دعاوی قراردادی یا تجاری نیز ممکن است قانون، امکان مراجعه به دادگاه محل اجرای تعهد یا محل انعقاد قرارداد را فراهم کند. بنابراین صرف نزدیکتر بودن یک دادگاه، بهتنهایی دلیل صلاحیت آن نیست.
خوانده معمولاً باید ایراد را تا پایان نخستین جلسه دادرسی مطرح کند؛ طرح دیرهنگام ممکن است باعث از دست رفتن امکان استناد به برخی ایرادات، بهویژه ایراد صلاحیت محلی، شود. با این حال، صلاحیت ذاتی اهمیت بیشتری دارد و دادگاه باید آن را رأساً نیز بررسی کند. بهتر است ایراد در لایحه دفاعی و در جلسه دادرسی، بهصورت روشن و همراه با دلیل بیان شود.
در صورت احراز عدم صلاحیت دادگاه حقوقی، معمولاً قرار عدم صلاحیت صادر و پرونده برای رسیدگی به مرجع صالح ارسال میشود. این تصمیم با رد ماهوی دعوا تفاوت دارد؛ یعنی دادگاه درباره حقانیت خواهان یا بیحقی او اظهارنظر نمیکند. اگر میان مراجع درباره صلاحیت اختلاف ایجاد شود، موضوع ممکن است برای تعیین مرجع صالح به مرجع قانونی حل اختلاف ارجاع شود. بنابراین صدور قرار عدم صلاحیت، به معنای از بین رفتن اصل ادعا نیست.
فرض کنید سارا برای مطالبه مبلغ یک قرارداد فروش، دادخواست خود را در دادگاه محل اقامت خویش ثبت کند؛ در حالی که خوانده در شهر دیگری اقامت دارد و موضوع دعوا نیز مطالبه وجه است، نه اختلاف درباره مالکیت یا حقوق مربوط به یک ملک. خوانده میتواند با استناد به مقررات صلاحیت محلی، عدم صلاحیت دادگاه حقوقی را مطرح و دادگاه محل اقامت خود را مرجع مناسب معرفی کند. اگر قرارداد، شرط معتبر و روشن درباره محل رسیدگی داشته باشد یا قانون برای این نوع دعوا مرجع دیگری را مجاز بداند، نتیجه میتواند متفاوت شود. تشخیص نهایی به متن قرارداد و ماهیت واقعی خواسته بستگی دارد.
یکی از اشتباهات رایج، اشتباه گرفتن صلاحیت محلی با ذاتی است. همچنین برخی اشخاص فقط به نادرست بودن نشانی دادگاه اشاره میکنند، بدون آنکه مرجع صالح و دلیل قانونی را مشخص کنند. ثبت دعوای جدید پیش از تعیین تکلیف پرونده قبلی نیز ممکن است موجب موازیکاری و تحمیل هزینه شود. در عمل، بررسی خواسته، محل اقامت خوانده، محل وقوع مال و مفاد قرارداد باید پیش از ثبت دادخواست انجام شود.
برای اعتراض مؤثر به عدم صلاحیت دادگاه حقوقی باید نوع صلاحیت، زمان طرح ایراد و مدارک پشتیبان دقیقاً بررسی شود. هرچه ایراد زودتر و مستندتر ارائه شود، احتمال جلوگیری از رسیدگی در مرجع نامناسب بیشتر است؛ اما نتیجه نهایی به ماهیت دعوا و اسناد پرونده وابسته خواهد بود.