اگر یکی از طرفین یا شخصی که باید برای بررسی موضوع به کارشناس معرفی‌شده مراجعه کند، در مهلت مقرر حاضر نشود، این موضوع معمولا به‌خودی‌خود به معنای شکست قطعی او در دعوا نیست؛ اما ممکن است باعث شود کارشناس بدون توضیحات، مدارک یا امکان بازدید لازم اظهارنظر کند. در پرونده‌ای مانند اختلاف درباره خسارت ملک، اگر مالک پس از ابلاغ وقت کارشناسی حاضر نشود، کارشناس می‌تواند گزارش خود را بر اساس مدارک موجود تنظیم کند. بنابراین، عدم مراجعه به کارشناس تعیین شده توسط دادگاه ممکن است فرصت دفاع و ارائه دلیل را محدود کند و در صورت تکرار یا بی‌دلیل بودن، عدم مراجعه به کارشناس تعیین شده توسط دادگاه می‌تواند روند رسیدگی را به زیان فرد پیش ببرد.
کارشناس دادگستری معمولا برای بررسی اسناد، بازدید از محل، معاینه، گفت‌وگو با طرفین یا دریافت توضیحات تخصصی تعیین می‌شود. میزان اثر غیبت، به موضوع کارشناسی و محتوای دستور دادگاه بستگی دارد. اگر کارشناس بتواند با استفاده از اسناد موجود نظر بدهد، ممکن است گزارش بدون حضور شخص غایب تهیه شود. در مقابل، چنانچه انجام کارشناسی به حضور فرد، تحویل مدارک یا فراهم کردن امکان بازدید وابسته باشد، غیبت می‌تواند موجب ناقص ماندن بررسی یا ارائه گزارشی بر مبنای اطلاعات یک‌طرفه شود.
دادگاه معمولا صرفا به دلیل حاضر نشدن یک طرف، دعوا را فورا رد نمی‌کند؛ با این حال، قاضی گزارش کارشناسی را در کنار سایر دلایل ارزیابی می‌کند. شخصی که در فرایند کارشناسی همکاری نکرده است، ممکن است بعدا برای اعتراض به نتیجه با دشواری بیشتری روبه‌رو شود؛ زیرا دادگاه بررسی می‌کند آیا امکان حضور، ارائه سند یا اعلام توضیح برای او فراهم بوده و آیا وی بدون عذر موجه از این فرصت استفاده نکرده است.
در دعاوی حقوقی، کارشناس معمولا برای کمک به کشف واقعیت تعیین می‌شود، نه برای طرفداری از خواهان یا خوانده. بنابراین، غیبت خواهان لزوما موجب پیروزی خوانده و غیبت خوانده نیز لزوما به معنای پذیرش ادعای خواهان نیست. با این حال، هر طرف باید بداند که بی‌توجهی به وقت کارشناسی ممکن است باعث شود توضیحات او در گزارش درج نشود یا اسناد مورد استنادش بررسی نگردد.
اگر شخص ثالث، مدیر ساختمان، مستأجر، متصرف ملک یا فردی که سند و اطلاعات مهم در اختیار اوست برای همکاری دعوت شده باشد، عدم همکاری او می‌تواند دسترسی کارشناس به اطلاعات ضروری را دشوار کند. در چنین شرایطی باید موضوع به دادگاه اعلام شود تا در صورت نیاز، دستور مناسب برای دسترسی به محل یا اسناد صادر شود. کارشناس به‌تنهایی اختیار نامحدود برای ورود به ملک، اجبار اشخاص یا دریافت هر سندی را ندارد و حدود اقدام او از دستور قضایی و مقررات مربوط به کارشناسی مشخص می‌شود.
اگر به علت بیماری، حادثه، سفر ضروری، نقص ابلاغ یا مانع خارج از اختیار نتوانسته‌اید در زمان تعیین‌شده حاضر شوید، باید بدون تأخیر موضوع را به شعبه رسیدگی‌کننده اطلاع دهید. بهتر است این کار از طریق ثبت لایحه در سامانه خدمات قضایی انجام شود و در آن، شماره پرونده، شعبه، تاریخ تعیین‌شده برای کارشناسی، علت غیبت و درخواست مشخص شما نوشته شود.
صرف نوشتن اینکه «به کارشناس مراجعه نکرده‌ام» معمولا کافی نیست. باید مشخص شود غیبت چه اثری بر نتیجه کارشناسی گذاشته و چه دلیل یا مدرکی بدون حضور شما بررسی نشده است. برای نمونه، اگر موضوع کارشناسی تعیین خسارت ساختمان باشد، باید توضیح دهید کدام قسمت ملک بازدید نشده، چه تعمیراتی انجام شده، کدام فاکتورها ارائه نشده و چرا نظر کارشناس بدون بررسی آن‌ها کامل نیست.
پس از ابلاغ نظریه کارشناس، طرفین می‌توانند در مهلت اعلام‌شده از سوی دادگاه، نظر خود را درباره گزارش ارائه کنند. در عمل، مهلت اعتراض از زمان ابلاغ محاسبه می‌شود و باید متن اعتراض پیش از پایان مهلت قانونی یا قضایی به مرجع رسیدگی ارسال شود. اعتراض مؤثر باید مستند، روشن و مرتبط با موضوع کارشناسی باشد؛ اعتراض کلی مانند «گزارش اشتباه است» معمولا اثر کافی ندارد.
در متن اعتراض می‌توان به مواردی مانند بی‌توجهی به سند، اشتباه در محاسبه، بازدید نکردن از بخش مهم موضوع، اظهارنظر خارج از صلاحیت، تناقض در نتیجه‌گیری یا بررسی نشدن توضیحات یکی از طرفین اشاره کرد. اگر عدم مراجعه به کارشناس تعیین شده توسط دادگاه سبب شده بخشی از مدارک شما بررسی نشود، همین موضوع را همراه با فهرست مدارک و توضیح اثر آن بر نتیجه گزارش مطرح کنید.
دادگاه ممکن است برای روشن شدن ابهام، از کارشناس توضیح بخواهد، موضوع را برای تکمیل بررسی به همان کارشناس برگرداند یا در صورت وجود شرایط لازم، کارشناسی را به کارشناس یا هیأت دیگری ارجاع دهد. هیچ‌یک از این موارد خودکار نیست و تصمیم دادگاه به اهمیت ایراد، دلایل ارائه‌شده و وضعیت پرونده بستگی دارد.
هزینه کارشناسی باید مطابق تصمیم مرجع قضایی و در مهلتی که ابلاغ می‌شود پرداخت شود. در بسیاری از پرونده‌ها، پرداخت هزینه بر عهده شخصی قرار می‌گیرد که درخواست کارشناسی کرده است؛ اما ممکن است دادگاه با توجه به شرایط پرونده تصمیم دیگری بگیرد. اگر هزینه در مهلت مقرر پرداخت نشود، امکان دارد کارشناسی انجام نشود یا درخواست مربوط به کارشناسی با پیامدهای شکلی روبه‌رو شود. بنابراین باید متن ابلاغیه و دستور شعبه به‌دقت بررسی شود.
همچنین باید میان نرفتن به دفتر کارشناس و حاضر نشدن در بازدید از محل تفاوت گذاشت. ممکن است کارشناس برای یک روز بازدید و برای روز دیگری دریافت مدارک را تعیین کند. عدم حضور در هرکدام از این مراحل، آثار متفاوتی دارد. تاریخ‌ها، شماره تماس اعلام‌شده، نشانی محل کارشناسی و مهلت ارسال اسناد را یادداشت کنید و در صورت وجود مشکل، پیش از موعد با شعبه یا دفتر کارشناس هماهنگ نمایید.
در بسیاری از موارد، بله. اگر حضور شخص برای انجام بررسی ضروری نباشد و کارشناس به اسناد، محل یا اطلاعات مورد نیاز دسترسی داشته باشد، ممکن است گزارش بر اساس داده‌های موجود تنظیم شود. اما کارشناس باید در حدود موضوع ارجاع‌شده اظهارنظر کند و نمی‌تواند صرفا به دلیل غیبت یک طرف، ادعای طرف مقابل را قطعی و اثبات‌شده تلقی کند.
خیر. غیبت به‌تنهایی معمولا دلیل قطعی برای محکومیت یا رد دعوا نیست. قاضی مجموعه دلایل، اسناد، اقرارها، شهادت‌ها و نظریه کارشناسی را بررسی می‌کند. با وجود این، اگر غیبت باعث از بین رفتن امکان بررسی دلیل مهم شود، آثار عملی آن می‌تواند بسیار جدی باشد و بر ارزیابی دادگاه از ادعاهای شخص اثر بگذارد.
باید موضوع نقص ابلاغ را بلافاصله پس از اطلاع از آن، در قالب لایحه به شعبه اعلام کنید. در این لایحه، نشانی قانونی، نحوه اطلاع از وقت، تاریخ واقعی اطلاع و دلیل اینکه امکان حضور نداشته‌اید توضیح داده شود. درخواست تعیین وقت مجدد یا تکمیل کارشناسی نیز باید به‌صورت صریح مطرح گردد. رسید ثبت لایحه و مدارک مربوط به ابلاغ را نگهداری کنید.
شنیده نشدن توضیحات، به‌تنهایی همیشه موجب بی‌اعتباری گزارش نیست؛ زیرا کارشناس ممکن است برای پاسخ به پرسش دادگاه به توضیحات شفاهی طرفین نیاز نداشته باشد. اما اگر توضیحات شما برای تشخیص موضوع ضروری بوده یا اسناد مهمی ارائه کرده‌اید که بررسی نشده، این ایراد را در مهلت اعتراض با جزئیات مطرح کنید و تکمیل کارشناسی یا اخذ توضیح از کارشناس را بخواهید.
تغییر کارشناس نتیجه مستقیم غیبت یکی از طرفین نیست. اگر کارشناس به دلیل قانونی، تعارض منافع، ناتوانی در انجام مأموریت یا نقص جدی در بررسی نتواند وظیفه خود را انجام دهد، موضوع باید با دلیل به دادگاه اعلام شود. همچنین اگر شخصی معتقد باشد کارشناس بی‌طرف نیست، باید دلایل مشخص خود را در چارچوب مقررات و در زمان مناسب مطرح کند؛ ادعاهای کلی معمولا کافی نیست.
حضور به‌موقع در دفتر کارشناس یا محل بازدید، ارائه مدارک و ثبت توضیحات، از مهم‌ترین اقدامات هر طرف دعواست. عدم مراجعه به کارشناس تعیین شده توسط دادگاه معمولا به‌تنهایی موجب محکومیت قطعی نمی‌شود، اما ممکن است روند بررسی را یک‌طرفه یا ناقص کند. اگر غیبت به دلیل موجه رخ داده است، باید فورا با ثبت لایحه و ارائه مدارک، تعیین وقت مجدد یا تکمیل کارشناسی را درخواست کرد. در صورت صدور گزارش نیز اعتراض باید در مهلت مقرر و با بیان ایرادهای فنی، اسناد بررسی‌نشده و اثر آن‌ها بر نتیجه کارشناسی انجام شود.