آیا خریدار پس از تحویل گرفتن مال یا امضای قرارداد، بخش باقیمانده مبلغ را نمیپردازد؟ در این وضعیت، عدم پرداخت مابقی ثمن معامله معمولاً به فروشنده حق مطالبه وجه، استفاده از ضمانتاجراهای قراردادی و در شرایطی حق فسخ میدهد؛ اما نتیجه نهایی به متن قرارداد، زمان سررسید، نحوه تحویل و مدارک موجود بستگی دارد.
طبق قواعد عمومی بیع، پرداخت ثمن از تعهدات اصلی خریدار است. اگر موعد پرداخت فرا رسیده باشد، فروشنده میتواند وجه باقیمانده و خسارتهای قابل مطالبه را از طریق مرجع قضایی درخواست کند. در صورتی که وجه التزام در قرارداد تعیین شده باشد، اصل بر قابلیت مطالبه آن در حدود مفاد قرارداد و مقررات مربوط است.
اگر هنوز مال به خریدار تحویل نشده باشد، فروشنده میتواند با استناد به حق حبس، تا دریافت ثمن از تسلیم مبیع خودداری کند؛ البته این حق در برابر پرداخت بخشی از ثمن، تابع شرایط قرارداد و قابلیت تجزیه تعهدات است. بنابراین، پرداخت قسط اول لزوماً به معنی از بین رفتن همه حقوق فروشنده نیست.
عدم پرداخت مابقی ثمن معامله بهتنهایی همیشه موجب انحلال خودکار قرارداد نمیشود. فسخ معمولاً زمانی امکانپذیر است که قانون، قرارداد یا شرط صریح ضمن عقد چنین حقی را ایجاد کرده باشد. برای نمونه، اگر در مبایعهنامه شرط شده باشد که در صورت نپرداختن هر قسط، فروشنده حق فسخ دارد، باید متن شرط، موعد، نحوه اعلام فسخ و آثار آن دقیق بررسی شود.
در برخی معاملات، ممکن است خیار تأخیر ثمن مطرح شود؛ اما تحقق آن شرایط خاص قانونی دارد و نمیتوان آن را در هر معاملهای جاری دانست. همچنین اگر قرارداد اقاله نشده یا بهطور معتبر فسخ نشده باشد، فروشنده اصولاً باید مسیر مطالبه تعهد را دنبال کند، نه اینکه شخصاً معامله را بیاعتبار تلقی کند.
مدارک باید هم وجود قرارداد و هم میزان بدهی و سررسید آن را نشان دهند. مهمترین مستندات عبارتاند از:
صرف ادعای عدم پرداخت مابقی ثمن معامله کافی نیست؛ خواهان باید مبلغ، زمان پرداخت و تعهد خریدار را اثبات کند. در مقابل، خریدار نیز میتواند با ارائه رسید، تهاتر، توافق جدید یا ایراد به انجام تعهدات فروشنده از خود دفاع کند.
فرض کنید سارا یک خودرو را به مبلغ یک میلیارد تومان میفروشد و خریدار هنگام تحویل، ششصد میلیون تومان میپردازد و متعهد میشود چهارصد میلیون تومان را در تاریخ مشخص پرداخت کند. اگر خریدار در موعد مقرر وجه را نپردازد، سارا میتواند ابتدا اظهارنامه ارسال و سپس مطالبه مبلغ باقیمانده و خسارت قراردادی را مطرح کند. اگر در قرارداد برای این وضعیت حق فسخ پیشبینی شده باشد، سارا باید شرایط اعمال آن را رعایت کند. در این مثال، عدم پرداخت مابقی ثمن معامله الزاماً به معنای بازگشت خودکار خودرو یا بیاعتباری معامله نیست.
دعوا معمولاً با ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی آغاز میشود. عنوان خواسته میتواند مطالبه وجه، خسارت قراردادی، الزام به ایفای تعهد یا در صورت وجود شرایط، تأیید فسخ باشد. مرجع صالح بر اساس نوع دعوا، مبلغ خواسته و مقررات صلاحیت محلی تعیین میشود. ارسال اظهارنامه پیش از طرح دعوا الزامی همیشگی نیست، اما برای اثبات مطالبه و اعلام رسمی تخلف اهمیت دارد.
در پروندههای عدم پرداخت مابقی ثمن معامله، نخست باید قرارداد، سررسید، رسیدهای پرداخت و شروط فسخ یا وجه التزام بررسی شود. فروشنده نباید بدون بررسی حقوقی، معامله را یکطرفه منتفی بداند یا مال را مسترد کند. تنظیم دادخواست بر اساس خواسته درست و ارائه اسناد منسجم، شانس رسیدن به نتیجه مطلوب را افزایش میدهد.