اگر خریدار پس از انجام معامله مبلغ توافقشده را نپردازد، فروشنده چه اقدامی میتواند انجام دهد؟ پاسخ این است که در صورت وجود قرارداد و سررسید پرداخت، عدم پرداخت مبلغ مورد توافق در معامله میتواند مبنای مطالبه وجه، خسارت، الزام به اجرای تعهد یا در شرایط خاص، فسخ قرارداد باشد. انتخاب اقدام مناسب به متن قرارداد، زمان پرداخت، نوع معامله و مدارک موجود بستگی دارد.
ابتدا باید وجود تعهد مالی و میزان آن قابل اثبات باشد. قرارداد کتبی، رسید، فاکتور، پیامهای ردوبدلشده، اقرار طرف مقابل، شهادت در حدود قابل پذیرش و سوابق بانکی میتوانند در اثبات ادعا مؤثر باشند. اگر موعد پرداخت نرسیده باشد، معمولاً مطالبه فوری وجه با محدودیت روبهرو است؛ مگر آنکه قرارداد برای پیش از موعد نیز حقی ایجاد کرده باشد.
در قراردادهای معوض، فروشنده باید تا حد امکان انجام تعهد خود را نیز اثبات کند؛ برای نمونه، تحویل کالا، انتقال مال یا فراهمکردن امکان انجام معامله. وجود شرط پرداخت مرحلهای، وجه التزام یا حق فسخ، مسیر پیگیری را تغییر میدهد.
در بسیاری از موارد، ارسال اظهارنامه رسمی نخستین اقدام منطقی است. در اظهارنامه باید مبلغ، منشأ بدهی، تاریخ سررسید و مهلت متعارف برای پرداخت بهروشنی ذکر شود. پس از آن، حسب مدارک و نوع تعهد، میتوان دادخواست مطالبه وجه و خسارت، الزام به ایفای تعهد یا اجرای وجه التزام قراردادی را مطرح کرد.
مرجع رسیدگی بر اساس نوع خواسته، ارزش آن، محل اقامت خوانده و وضعیت مال تعیین میشود و ممکن است دادگاه صالح یا مرجع اجرایی مربوط باشد. بنابراین، تعیین مرجع بدون بررسی قرارداد و مبلغ دعوا قابل اتکا نیست.
مهمترین نکته، جمعآوری مدارک پیش از طرح دعواست. اصل قرارداد، الحاقیهها، رسید تحویل، گواهی عدم پرداخت چک، گردش حساب و مکاتبات مربوط به مطالبه وجه باید نگهداری شود. اگر احتمال از بین رفتن دلیل وجود دارد، میتوان پیش از دعوا یا همزمان با آن، حسب شرایط، از تأمین دلیل استفاده کرد.
صرف ادعای شفاهی معمولاً برای اثبات مبلغ دقیق کافی نیست. همچنین واریز بخشی از وجه، لزوماً به معنای پذیرش تمام بدهی نیست؛ اما میتواند قرینهای بر اصل رابطه قراردادی باشد. در اختلاف درباره امضا یا اصالت سند نیز ممکن است کارشناسی ضرورت پیدا کند.
فرض کنید سارا خودرویی را با قرارداد کتبی به مبلغ مشخص به مهدی میفروشد و مقرر میشود بخشی از ثمن هنگام تحویل و باقیمانده یک ماه بعد پرداخت شود. خودرو تحویل شده، اما خریدار از پرداخت بخش پایانی خودداری میکند. در این وضعیت، سارا میتواند قرارداد، رسید تحویل و پیامهای مطالبه را ارائه کند و برای عدم پرداخت مبلغ مورد توافق در معامله، مطالبه باقیمانده وجه و خسارت قابل مطالبه را درخواست کند. نتیجه پرونده به اعتبار اسناد، مفاد قرارداد و دفاع خریدار بستگی خواهد داشت.
تحویل مال بدون دریافت تضمین، امضای قرارداد ناقص، تعییننکردن تاریخ پرداخت، پذیرش وعدههای شفاهی متعدد و ارسال پیامهای تهدیدآمیز از اشتباهات رایج است. همچنین نباید بدون بررسی شرایط، قرارداد را یکطرفه فسخ یا مال را پس گرفت؛ زیرا چنین اقدامی ممکن است مسئولیت قراردادی یا مطالبه خسارت ایجاد کند.
عدم پرداخت مبلغ مورد توافق در معامله باید با قرارداد و اسناد مالی بررسی شود، نه صرفاً بر مبنای ادعا. اظهارنامه، بررسی شرطهای قراردادی، انتخاب خواسته صحیح و حفظ مدارک، پایههای اصلی پیگیری هستند. پیش از طرح دعوا نیز باید امکان مطالبه وجه، خسارت، فسخ یا اجرای تضمینها با توجه به جزئیات همان معامله ارزیابی شود.