اگر یکی از طرفین به تعهدات خود در قولنامه عمل نکند، چه اقدامی باید انجام داد؟ پاسخ این است که عمل نکردن به قولنامه و تخلف میتواند موجب طرح دعوای الزام به انجام تعهد، مطالبه وجه التزام، مطالبه خسارت یا در شرایطی فسخ قرارداد شود؛ اما انتخاب راهکار به متن قولنامه، نوع تعهد، مدارک موجود و علت تخلف بستگی دارد. بنابراین پیش از ارسال اظهارنامه یا ثبت دادخواست، باید مفاد قرارداد و ضمانتاجراهای آن بهدقت بررسی شود.
قولنامه ممکن است صرفاً توافقی برای انعقاد قرارداد اصلی در آینده باشد یا با توجه به قصد طرفین و مفاد آن، قرارداد لازمالاجرا محسوب شود. عنوان سند بهتنهایی تعیینکننده نیست و دادگاه به موضوع معامله، ثمن، زمان انجام تعهد، مشخصات مال و امضای طرفین توجه میکند. در معاملات ملکی، اگر قولنامه شامل توافق روشن درباره ملک و مبلغ باشد، فروشنده اصولاً نمیتواند بدون دلیل قانونی از اجرای تعهد خودداری کند.
با این حال، اگر قرارداد مشروط به دریافت مجوز، پرداخت مرحلهای مبلغ یا انجام تعهدی مقدماتی باشد، تا زمان تحقق شرط، امکان مطالبه برخی خواستهها محدود میشود. همچنین اگر موضوع معامله متعلق به دیگری، ممنوعالمعامله یا از نظر قانونی غیرقابل انتقال باشد، نتیجه دعوا ممکن است با الزام ساده به انتقال متفاوت باشد. در چنین وضعی، عمل نکردن به قولنامه و تخلف باید در کنار اعتبار اصل قرارداد ارزیابی شود.
خواهان باید هم وجود قرارداد و هم فرارسیدن زمان اجرای تعهد را اثبات کند. مدارک کاربردی معمولاً شامل موارد زیر است:
ارسال اظهارنامه، هرچند همیشه شرط طرح دعوا نیست، میتواند مطالبه رسمی اجرای تعهد و آمادگی طرف متعهد را نشان دهد. در مقابل، اگر خود خواهان تعهداتش مانند پرداخت ثمن یا حضور در دفترخانه را انجام نداده باشد، طرف مقابل میتواند به عدم ایفای متقابل استناد کند.
در صورت امکان اجرای قرارداد، دعوای الزام به ایفای تعهد یا الزام به تنظیم سند رسمی مطرح میشود. اگر در قولنامه برای تأخیر یا امتناع، وجه التزام تعیین شده باشد، مطالبه آن معمولاً بر اساس همان شرط انجام میگیرد؛ البته متن قرارداد و نحوه تحقق تخلف اهمیت دارد. در مواردی که اجرای تعهد ممکن نیست یا تخلف اساسی رخ داده، فسخ قرارداد و استرداد عوضین قابل بررسی است. مطالبه خسارت مازاد بر وجه التزام نیز به مفاد قرارداد و قواعد حاکم بستگی دارد و نباید قطعی فرض شود.
مرجع رسیدگی با توجه به ماهیت خواسته و محل وقوع ملک یا اقامت طرفین تعیین میشود. برای ملک، معمولاً محل وقوع مال اهمیت ویژه دارد. ثبت دادخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی انجام میشود و هزینه دادرسی به نوع خواسته و ارزش آن وابسته است؛ بنابراین بدون بررسی مشخصات پرونده نمیتوان مبلغ دقیقی اعلام کرد.
فرض کنید علی یک واحد آپارتمان را با قولنامه خریداری کرده، بیشتر ثمن را پرداخته و فروشنده متعهد شده در تاریخ مشخصی برای انتقال سند حاضر شود. فروشنده بدون عذر موجه در دفترخانه حاضر نمیشود و ملک را نیز تحویل نمیدهد. علی میتواند با ارائه قولنامه، رسید پرداخت و گواهی عدم حضور، حسب شرایط، الزام به تنظیم سند و تحویل ملک را بخواهد و اگر وجه التزام تعیین شده باشد، آن را نیز مطالبه کند. در این مثال، عمل نکردن به قولنامه و تخلف زمانی بهتر اثبات میشود که تعهدات علی نیز انجام شده یا آمادگی او برای انجام آن مستند باشد.
برای برخورد با عمل نکردن به قولنامه و تخلف ابتدا باید اعتبار قرارداد، نوع تعهد، موعد اجرا و ضمانتاجرا بررسی شود. جمعآوری مدارک، ارسال اظهارنامه و انتخاب خواسته درست، از طرح دعوای نادرست جلوگیری میکند. چون نتیجه پرونده به متن قرارداد و وضعیت واقعی معامله وابسته است، بررسی سند توسط وکیل یا مشاور حقوقی پیش از اقدام قضایی اهمیت زیادی دارد.