آیا برای حل یک اختلاف مالی یا خانوادگی باید به شورا مراجعه کرد یا دادگاه؟ پاسخ کوتاه این است که فرق شورای حل اختلاف با دادگاه در هدف، صلاحیت و نوع تصمیمگیری آنهاست؛ شورا اصولاً برای ایجاد صلح و سازش فعالیت میکند، اما دادگاه مرجع قضایی رسیدگی، صدور حکم و اجرای تصمیم الزامآور است.
بر اساس ساختار جدید قانون شوراهای حل اختلاف، نقش اصلی شورا تلاش برای سازش میان طرفین است. بنابراین شورا معمولاً مانند دادگاه وارد صدور حکم ماهوی نمیشود. موضوع ممکن است از طریق ارجاع مرجع قضایی یا در مواردی با درخواست اشخاص به شورا برسد. اعضای شورا با شنیدن اظهارات طرفین، بررسی اسناد و پیشنهاد راهحل، تلاش میکنند اختلاف بدون ادامه دادرسی خاتمه پیدا کند.
اگر سازش حاصل شود، نتیجه در قالب گزارش اصلاحی یا صورتجلسه قانونی ثبت میشود و در صورت رعایت تشریفات، قابلیت اجرا خواهد داشت. اگر توافقی شکل نگیرد، پرونده حسب مورد به مرجع صالح، از جمله دادگاه، ارسال یا برای ادامه رسیدگی تعیین تکلیف میشود. صرف مراجعه به شورا به معنی پیروزی یا محکومیت هیچیک از طرفین نیست.
دادگاه یک مرجع قضایی است که با رعایت مقررات آیین دادرسی، صلاحیت خود را بررسی میکند، دلایل را میسنجد و در صورت احراز ادعا، رأی صادر میکند. رأی دادگاه ممکن است پس از قطعیت، از طریق اجرای احکام اجرا شود و در برخی پروندهها نیز امکان اعتراض، تجدیدنظرخواهی یا طرق فوقالعاده اعتراض وجود دارد.
در مقابل، شورا بیشتر بر گفتوگو و رضایت متقابل تکیه دارد. این تفاوت در پروندههایی اهمیت دارد که خواهان به دنبال تحمیل حق خود از طریق حکم است و طرف مقابل حاضر به توافق نیست. در چنین وضعی، شورا نمیتواند صرفاً به دلیل ادعای یک شخص، جای دادگاه را بگیرد؛ مرجع رسیدگی باید بر اساس نوع دعوا و صلاحیت قانونی انتخاب شود.
در نظام جدید، «دادگاه صلح» برای رسیدگی به برخی دعاوی و امور مشخص پیشبینی شده است و نباید آن را با شورای حل اختلاف یکی دانست. صلاحیت دادگاه صلح بسته به موضوع و نصاب قانونی دعوا تعیین میشود. دعاوی خارج از صلاحیت آن نیز ممکن است در دادگاه عمومی حقوقی، کیفری یا دیگر مراجع اختصاصی بررسی شوند.
مدارک به نوع اختلاف بستگی دارد، اما معمولاً کارت ملی، نشانی دقیق طرفین، قرارداد، رسید پرداخت، پیامها، اظهارنامه، شهادت شهود و هر سند مرتبط باید آماده شود. ثبت دادخواست یا درخواست معمولاً از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و حساب کاربری ثنا انجام میشود. در پروندههای کیفری نیز گزارش ضابطان، گواهی پزشکی قانونی یا سایر ادله ممکن است اهمیت داشته باشد.
در فرق شورای حل اختلاف با دادگاه باید توجه کرد که شورا میتواند فضای مناسبی برای توافق فراهم کند، اما توافق شفاهی بدون ثبت رسمی، همیشه همان آثار تصمیم قضایی را ندارد. همچنین نباید اسناد اصلی را بدون تهیه نسخه و رسید در اختیار دیگران گذاشت.
فرض کنید شخصی بابت قرض، رسید کتبی در اختیار دارد و مبلغ را مطالبه میکند. در فرق شورای حل اختلاف با دادگاه این مثال، شورا ابتدا میتواند از بدهکار برای پرداخت اقساطی یا تسویه دعوت کند. اگر توافق ثبت شود، اجرای آن طبق مفاد توافق پیگیری میشود؛ اما اگر بدهکار اصل بدهی را انکار کند و سازش انجام نشود، ادعا، اصالت رسید و سایر دلایل باید در مرجع صالح قضایی بررسی شود و نتیجه قطعی بدون ارزیابی مدارک قابل پیشبینی نیست.
شورا محل اصلی تلاش برای سازش است، در حالی که دادگاه مرجع صدور رأی الزامآور محسوب میشود. بنابراین پیش از اقدام، باید موضوع اختلاف، مبلغ، مدارک و صلاحیت مرجع بررسی شود. شناخت فرق شورای حل اختلاف با دادگاه کمک میکند فرد بداند چه زمانی مذاکره و سازش مفید است و چه زمانی باید دادخواست یا شکایت خود را از مسیر قضایی مناسب پیگیری کند.