آیا هر بیماری زوجه میتواند موجب پایان فوری ازدواج شود؟ خیر؛ فسخ نکاح به دلیل بیماری زوجه فقط در شرایطی امکانپذیر است که بیماری در شمار عیوب قانونی یا مشمول تدلیس و تخلف از وصف اساسی عقد باشد و وجود آن با دلیل معتبر اثبات شود. بنابراین، صرف ابتلا به یک بیماری جسمی یا روانی، بدون بررسی نوع بیماری، زمان ایجاد و آگاهی شوهر، برای فسخ کافی نیست.
بر اساس قانون مدنی، عیوبی که در زن میتواند برای مرد حق فسخ ایجاد کند، عبارت است از: قرن، جذام، برص، افضاء، زمینگیری و نابینایی از هر دو چشم. این فهرست ناظر به عیوب خاص است و نمیتوان هر بیماری مانند دیابت، ناباروری، بیماری قلبی یا افسردگی را بدون دلیل قانونی، سبب فسخ دانست.
در بیشتر عیوب یادشده، بیماری باید هنگام عقد نکاح وجود داشته باشد. اگر شوهر پیش از ازدواج از بیماری آگاه بوده و با علم به آن عقد کرده باشد، اصل بر این است که حق فسخ ندارد. همچنین اگر بیماری پس از عقد ایجاد شده باشد، معمولاً نمیتوان بر مبنای عیوب اختصاصی زن، فسخ را مطالبه کرد. با این حال، پنهانکاری عمدی، ارائه اطلاعات خلاف واقع یا وجود وصف اساسی مورد توافق میتواند موضوع تدلیس یا تخلف از شرط صفت را مطرح کند.
بیماریهایی که در فهرست عیوب قانونی نیستند، به خودی خود مبنای فسخ نکاح به دلیل بیماری زوجه محسوب نمیشوند. اما اگر بیماری بهصورت آگاهانه پنهان شده باشد و این پنهانکاری در تصمیم به ازدواج مؤثر بوده باشد، امکان استناد به تدلیس باید با اسناد، پیامها، شهادت یا قرائن بررسی شود. از سوی دیگر، اگر ادامه زندگی برای زن یا شوهر با مشقت شدید همراه شود، موضوع ممکن است در قالب طلاق به علت عسر و حرج بررسی شود؛ این راهکار با فسخ تفاوت دارد و شرایط اثباتی جداگانهای دارد.
طرح دعوا معمولاً در دادگاه خانواده انجام میشود و خواهان باید نوع عیب، زمان وجود آن، بیاطلاعی خود در زمان عقد و مبنای قانونی درخواست را توضیح دهد. مدارک قابل استفاده عبارتاند از:
پس از رسیدگی و ارجاع احتمالی به کارشناسی، دادگاه درباره تحقق عیب و حق فسخ تصمیم میگیرد. ثبت رسمی فسخ نیز پس از طی تشریفات قضایی و ارائه رأی لازم انجام میشود. بهتر است شخص پیش از هر اقدام، از نزدیکی یا رفتارهایی که نشاندهنده رضایت قطعی پس از اطلاع از عیب است، پرهیز کند؛ زیرا این رفتارها ممکن است در ارزیابی حق فسخ مؤثر باشد.
فرض کنید مردی پس از ازدواج متوجه شود زوجه پیش از عقد دچار نابینایی هر دو چشم بوده و این موضوع عمداً به او اعلام نشده است. اگر پزشکی قانونی وجود عیب در زمان عقد را تأیید کند و مرد بتواند ناآگاهی خود را ثابت کند، فسخ نکاح به دلیل بیماری زوجه قابل طرح خواهد بود؛ اما نتیجه نهایی به مدارک، اظهارات طرفین و تشخیص دادگاه بستگی دارد. اگر مرد پیش از عقد از وضعیت آگاه بوده باشد، همین درخواست احتمالاً با مانع حقوقی روبهرو میشود.
فسخ نکاح به دلیل بیماری زوجه راهکاری استثنایی است و با طلاق یا ادعای ناسازگاری تفاوت دارد. نوع بیماری، زمان ایجاد، علم یا جهل شوهر و شیوه اثبات، چهار عامل اصلی تصمیمگیری هستند. بنابراین، پیش از طرح دعوا باید پرونده پزشکی و اسناد ازدواج بررسی و عنوان حقوقی مناسب، یعنی فسخ، تدلیس یا عسر و حرج، با دقت انتخاب شود.