آیا پس از صدور حکم اعسار، بدهکار میتواند از بازداشت یا پرداخت یکجای محکومبه جلوگیری کند؟ بله؛ قطعی شدن رای اعسار از محکوم به معمولاً پس از پایان مهلت اعتراض یا صدور رأی دادگاه تجدیدنظر محقق میشود و نتیجه آن، اجرای محکومیت به شکل تقسیطی یا مطابق مهلت تعیینشده در حکم است، نه از بین رفتن اصل بدهی.
رأی اعسار، مانند سایر آرای حقوقی، ممکن است در مهلت قانونی مورد اعتراض قرار گیرد. در حالت معمول، اگر هیچیک از طرفین در مهلت مقرر درخواست تجدیدنظر نکنند، رأی پس از پایان آن مهلت قطعی میشود. اگر اعتراض ثبت شود، تا زمان صدور رأی مرجع تجدیدنظر و پایان تشریفات مربوط، نمیتوان آن را رأی نهایی تلقی کرد.
مهلت اعتراض به محل اقامت شخص و نوع رأی بستگی دارد و نباید بدون بررسی ابلاغیه، عدد قطعی برای همه پروندهها اعلام کرد. تاریخ ابلاغ واقعی یا قانونی، وضعیت اقامت در ایران یا خارج از کشور و قابل اعتراض بودن رأی، در محاسبه مهلت مؤثر است. بنابراین، مشاهده عبارت «رأی صادر شد» در سامانه به معنای قطعی شدن آن نیست.
با قطعی شدن رای اعسار از محکوم به، واحد اجرای احکام باید مفاد حکم را ملاک اقدام قرار دهد. اگر دادگاه پرداخت اقساطی را مقرر کرده باشد، بدهکار مکلف است اقساط را در سررسید بپردازد. اعسار معمولاً موجب معافیت از اصل محکومبه نمیشود؛ بلکه شیوه و زمان پرداخت را تغییر میدهد.
مدارک باید نشان دهد محکومعلیه توان پرداخت یکجای دین یا اقساط تعیینشده را ندارد. صورت کامل داراییها، اطلاعات حسابها و اموال، درآمد و هزینههای ضروری، اجارهنامه، مدارک افراد تحت تکفل و شهادتنامه اشخاص مطلع، حسب مورد اهمیت دارند. پنهان کردن مال یا ارائه اطلاعات ناقص میتواند اعتبار ادعا را از بین ببرد و حتی آثار حقوقی نامطلوبی ایجاد کند.
پس از صدور رأی، بررسی ابلاغ در سامانه، کنترل پایان مهلت اعتراض و دریافت گواهی یا مشاهده وضعیت قطعیت از دفتر دادگاه یا اجرای احکام اهمیت دارد. ثبت اعتراض از سوی محکومله، روند نهایی شدن را تغییر میدهد و باید تا تعیین تکلیف آن پیگیری شود.
طلبکار میتواند نسبت به پذیرش اعسار، میزان اقساط یا اعتبار دلایل ارائهشده اعتراض کند. صرف ادعای طلبکار، اعسار را خودبهخود از بین نمیبرد؛ دادگاه باید مدارک و دفاعیات طرفین را بررسی کند. همچنین پیدا شدن مال، افزایش درآمد یا اثبات خلافگویی ممکن است زمینه درخواست رسیدگی دوباره یا تغییر تصمیم اجرایی را فراهم کند.
از سوی دیگر، بدهکار نیز نمیتواند صرفاً با استناد به مشکلات مالی، از اجرای اقساط قطعیشده خودداری کند. تغییر شرایط باید از مسیر قانونی و با ارائه دلیل انجام شود.
فرض کنید علی به پرداخت مبلغی محکوم شده و پس از ابلاغ اجراییه، با ارائه فهرست داراییها، مدارک درآمد محدود و شهادت اشخاص مطلع، دادخواست اعسار میدهد. دادگاه پرداخت بدهی را در اقساط ماهانه میپذیرد. طلبکار در مهلت قانونی اعتراض میکند، اما دادگاه تجدیدنظر رأی را تأیید میکند. در این وضعیت، قطعی شدن رای اعسار از محکوم به پس از رأی تجدیدنظر، اجرای اقساط مقرر را مبنا قرار میدهد؛ با این حال، بدهی اصلی همچنان باقی است و تخلف از پرداخت میتواند موجب اقدامات قانونی شود.
قطعی شدن رای اعسار از محکوم به با پایان مهلت اعتراض یا تعیین تکلیف اعتراض در مرجع بالاتر شکل میگیرد. این قطعیت، بدهی را ساقط نمیکند، بلکه نحوه وصول آن را مشخص میسازد. بررسی دقیق ابلاغ، رعایت اقساط، اعلام تغییر وضعیت مالی و پرهیز از کتمان دارایی، مهمترین اقدامات پس از صدور رأی است.