چگونه میتوان مبلغ خسارت دیرکرد یک چک برگشتی را بهدرستی تعیین کرد؟ پاسخ این است که محاسبه خسارت تاخیر تادیه چک معمولاً بر اساس مبلغ اصل چک و تغییر شاخص سالانه قیمتها از تاریخ سررسید تا زمان پرداخت انجام میشود؛ بنابراین بدون دانستن مبلغ چک، تاریخ سررسید، تاریخ پرداخت و شاخصهای رسمی، اعلام رقم قطعی ممکن نیست. این خسارت، جبران کاهش ارزش پول طلبکار است و با وجه چک یا هزینههای دادرسی تفاوت دارد.
در مورد چک، اصل بر این است که صادرکننده باید وجه را در تاریخ مندرج روی چک پرداخت کند. به همین دلیل، خسارت تأخیر تأدیه معمولاً از تاریخ سررسید محاسبه میشود، نه الزاماً از زمان تقدیم دادخواست یا تاریخ دریافت گواهی عدم پرداخت. این موضوع یکی از تفاوتهای مهم چک با بسیاری از دیون عادی است که در آنها مطالبه طلب و اثبات شرایط قانونی اهمیت بیشتری دارد.
اگر چک وعدهدار باشد، تاریخ درجشده روی آن مبنای بررسی قرار میگیرد. با این حال، تشخیص استحقاق خسارت ممکن است به وضعیت چک، گواهی عدم پرداخت، دفاعیات صادرکننده و نظر مرجع رسیدگی وابسته باشد. در پروندههایی که بخشی از مبلغ پرداخت شده است، خسارت نسبت به مانده بدهی و برای بازه زمانی مربوط محاسبه خواهد شد.
برای محاسبه خسارت تاخیر تادیه چک معمولاً از نسبت شاخص زمان پرداخت به شاخص زمان سررسید استفاده میشود. شکل ساده فرمول چنین است:
خسارت = مبلغ اصل چک × (شاخص زمان پرداخت ÷ شاخص زمان سررسید − ۱)
شاخص مورد استفاده، شاخص رسمی اعلامی بانک مرکزی است و ممکن است برای سالهای مختلف متفاوت باشد. بنابراین محاسبه دستی با درصد تورم عمومی، نرخ سود بانکی یا افزایش قیمت یک کالای خاص، لزوماً معتبر نیست. در عمل، اجرای احکام یا کارشناس با توجه به شاخصهای منتشرشده و تاریخ دقیق پرداخت، رقم نهایی را تعیین میکند. چنانچه پرداخت در چند مرحله انجام شده باشد، برای هر بخش و بازه زمانی، محاسبه جداگانه لازم است.
دارنده میتواند با توجه به شرایط پرونده از دادگاه یا اجرای ثبت اقدام کند. درج خسارت تأخیر در خواسته اهمیت دارد؛ زیرا مطالبه اصل مبلغ چک بهتنهایی ممکن است تمام خواسته مالی دارنده را پوشش ندهد. هزینه دادرسی و حقالاجرا نیز جدا از اصل چک و خسارت تأخیر هستند.
فرض کنید چکی به مبلغ ۲۰۰ میلیون تومان در تاریخ مشخصی سررسید شده و تا تاریخ دیگری پرداخت نشده است. در این مثال، محاسبه خسارت تاخیر تادیه چک با قرار دادن شاخص رسمی تاریخ سررسید و شاخص رسمی تاریخ پرداخت در فرمول انجام میشود. اگر مبلغی در میانه این دوره پرداخت شده باشد، خسارت بخش باقیمانده جداگانه محاسبه خواهد شد. بنابراین نمیتوان بدون شاخصهای رسمی همان دو تاریخ، رقم نهایی را قطعی اعلام کرد.
برای نتیجه دقیق، تاریخ سررسید، مبلغ واقعی بدهی، سوابق پرداخت و شاخصهای رسمی باید بررسی شود. مهمترین اشتباه، محاسبه خسارت با نرخ ثابت یا از تاریخ طرح دعواست. در پروندههای پیچیده، استفاده از محاسبه رسمی اجرای احکام یا نظر کارشناس میتواند از اختلاف درباره مبلغ نهایی جلوگیری کند.