آیا مالک زمین و سازنده میتوانند بدون اختلاف و با اطمینان از منافع یکدیگر ساختمان بسازند؟ پاسخ کوتاه این است که مشارکت در ساخت آپارتمان زمانی کمخطرتر است که قرارداد آن با بررسی سند، وضعیت ثبتی، توان مالی سازنده، سهم طرفین، زمانبندی و ضمانت اجرای تخلف تنظیم شود. توافق شفاهی یا قراردادهای نمونه و ناقص، در پروژههای ساختمانی معمولاً زمینهساز اختلاف درباره هزینهها، تأخیر، کیفیت بنا و نحوه تقسیم واحدهاست.
این قرارداد باید مشخص کند مالک چه ملکی را در اختیار میگذارد و سازنده دقیقاً چه تعهداتی بر عهده دارد. تعیین درصد سهم بهتنهایی کافی نیست؛ زیرا ارزش زمین، هزینه ساخت، تراکم قابل اخذ، موقعیت ملک و قیمت روز واحدها بر تعادل اقتصادی قرارداد اثر میگذارد. در قرارداد باید موارد زیر با جزئیات نوشته شود:
مالک معمولاً نگران انتقال زودهنگام سند و نیمهکاره ماندن پروژه است؛ سازنده نیز با خطر افزایش هزینه مصالح، تغییر مقررات یا همکاری نکردن مالک مواجه میشود. برای کنترل این ریسکها، انتقال رسمی سهم مالک بهتر است مرحلهای و متناسب با پیشرفت واقعی کار انجام شود. دریافت ضمانتنامه، چک تضمینی با شرایط روشن، بیمه مسئولیت، تعیین ناظر مستقل و پیشبینی حق فسخ یا مطالبه خسارت میتواند مفید باشد؛ البته نوع تضمین باید با قوانین بانکی و مفاد قرارداد سازگار باشد.
در پروژههای مشارکت در ساخت آپارتمان، بررسی مدارک باید پیش از پرداخت وجه یا تحویل ملک انجام شود. تصویر سند بهتنهایی اعتبار مالکیت و امکان ساخت را ثابت نمیکند. استعلام ثبتی، بررسی بازداشت یا رهن، احراز هویت همه مالکان، وضعیت پایانکار و بدهیهای شهرداری، و بررسی امکان اخذ پروانه ساختمانی اهمیت دارد. از سازنده نیز باید مدارک هویتی، سوابق پروژههای قبلی، توان مالی، شرکت یا شرکای احتمالی و وضعیت تعهدات پیشین مطالبه شود. اگر ملک ورثهای، مشاع یا دارای وکالتنامه است، حدود اختیار امضاکننده باید جداگانه احراز شود.
فرض کنید مالک و سازنده توافق میکنند یک ساختمان پنجطبقه احداث و واحدها را به نسبت معین تقسیم کنند؛ اما قرارداد، زمان دقیق اخذ پروانه و ضمانت تأخیر را روشن نکرده است. پس از افزایش هزینهها، سازنده عملیات را متوقف و مالک درخواست فسخ میکند. در چنین وضعی، نتیجه دعوا قطعی نیست و دادگاه به متن قرارداد، میزان پیشرفت، علت توقف، مکاتبات، پرداختها و امکان اجرای تعهد توجه میکند. در این مثال، عبارت مشارکت در ساخت آپارتمان به معنای تضمین سود یا مالکیت فوری واحدها نیست؛ بلکه رابطهای قراردادی است که آثار آن به تعهدات اثباتشده طرفین وابسته خواهد بود.
مرجع رسیدگی به اختلاف، به موضوع دعوا و وضعیت ثبتی ملک بستگی دارد؛ برای نمونه، مطالبه خسارت، الزام به انجام تعهد، فسخ قرارداد یا اختلاف درباره سند ممکن است نیازمند بررسی قضایی متفاوت باشد. پیش از طرح دعوا باید اصل قرارداد، الحاقیهها، رسیدهای پرداخت، پیامها، گزارش مهندس ناظر، اظهارنامه و تصاویر پیشرفت پروژه جمعآوری شود. ارسال اظهارنامه رسمی میتواند مطالبه انجام تعهد یا اعلام تخلف را مستند کند، اما جایگزین بررسی تخصصی قرارداد نیست.
قرارداد مشارکت در ساخت آپارتمان باید پیش از هر اقدام اجرایی، با ارزیابی اقتصادی و حقوقی ملک تنظیم شود. تعیین دقیق آوردهها، مراحل انتقال، زمانبندی، کیفیت ساخت، ضمانتها و شیوه حل اختلاف، از اختلافات پرهزینه جلوگیری میکند. هیچ تضمینی بدون بررسی سند، توان طرف مقابل و قابلیت اجرای تعهدات کافی نیست؛ بنابراین استفاده از نظر وکیل یا کارشناس رسمی پیش از امضا، تصمیمی پیشگیرانه و ضروری است.