آیا یکی از ورثه یا شخص دیگری بدون رضایت سایر صاحبان حق از خانه، مغازه، زمین یا خودروی متوفی استفاده میکند؟ پاسخ این است که مطالبه اجرت المثل اموال متوفی، در صورت اثبات مالکیت یا سهم وراث و استفاده بدون اذن، امکانپذیر است و مبلغ آن معمولاً با نظر کارشناس رسمی دادگستری تعیین میشود. اجرتالمثل، بهای متعارف منافع مال در مدت استفاده است، نه لزوماً اجارهبهایی که مالک میتوانست در قرارداد دریافت کند.
پس از فوت، اموال متوفی تا زمان تقسیم، در مالکیت مشاع ورثه قرار میگیرد. بنابراین هیچیک از ورثه اصولاً نمیتواند بدون رضایت دیگران، تمام ملک یا مال را در اختیار بگیرد و آنان را از منافع آن محروم کند. استفاده انحصاری، اجاره دادن مال و دریافت اجارهبها، یا جلوگیری از ورود سایر ورثه میتواند مبنای مطالبه اجرتالمثل باشد.
با این حال، صرف استفاده از مال همیشه به معنای محکومیت قطعی نیست. اگر اذن رایگان مالک پیش از فوت، توافق معتبر میان ورثه، اذن سایر شرکا یا دلیل دیگری بر مجانی بودن استفاده وجود داشته باشد، نتیجه پرونده متفاوت خواهد بود. در اموال مشاع نیز اجرتالمثل معمولاً بر اساس میزان سهم خواهان و مدت استفاده بررسی میشود، نه الزاماً کل ارزش منافع.
خواهان باید هم استحقاق خود و هم استفاده دیگری از مال را اثبات کند. مدارک کاربردی عبارتاند از:
کارشناس معمولاً نوع مال، موقعیت، امکانات، وضعیت بازار، مدت تصرف و میزان سهم هر وارث را بررسی میکند. ادعای شفاهی بهتنهایی کافی نیست و تعیین مبلغ نیز با خواهان یا وکیل او نیست؛ بلکه پس از ارجاع دادگاه و امکان اعتراض طرفین، ارزیابی کارشناسی انجام میشود.
در گام نخست، بهتر است مدارک جمعآوری و اظهارنامه رسمی ارسال شود. سپس دادخواست با خواسته اجرتالمثل ایام استفاده، و در صورت وجود شرایط، تحویل مال، رفع ممانعت یا مطالبه سهم منافع تنظیم میشود. مرجع رسیدگی به اصل دعوا با توجه به نوع مال و ارزش خواسته تعیین میشود؛ دعاوی مربوط به حقوق اموال غیرمنقول معمولاً در دادگاه محل وقوع ملک مطرح میشوند.
هزینه دادرسی دعوای مالی بر مبنای ارزش خواسته و مقررات زمان ثبت دادخواست محاسبه میشود. مبلغ نهایی اجرتالمثل و مدت رسیدگی رقم ثابتی ندارد و به نوع مال، دوره تصرف، اعتراض به نظریه کارشناسی، تعداد ورثه و وضعیت پرونده بستگی دارد. خواهان میتواند در صورت نگرانی از انتقال یا تخریب مال، با اثبات شرایط قانونی، درخواست تأمین خواسته یا دستور موقت نیز مطرح کند.
فرض کنید پدر خانواده فوت کرده و یکی از سه فرزند، آپارتمان متوفی را دو سال در اختیار داشته و مانع استفاده یا اجاره دادن آن توسط دو خواهر خود شده است. اگر اذن رایگان یا توافقی بر واگذاری ملک وجود نداشته باشد، خواهران میتوانند مطالبه اجرت المثل اموال متوفی را به نسبت سهم خود مطرح کنند. دادگاه پس از احراز مالکیت ورثه، مدت تصرف و ممانعت، موضوع را به کارشناس ارجاع میدهد؛ اما مبلغ نهایی به کیفیت دلایل و نظر کارشناسی قابل اعتراض بستگی دارد.
اجارهبها مبلغی است که در قرارداد تعیین میشود، ولی اجرتالمثل ارزش متعارف استفاده بدون قرارداد یا خارج از حدود اجازه است. همچنین اجرتالمثل با خسارت تخریب، وجهالتزام و هزینه دادرسی تفاوت دارد و ممکن است هرکدام نیازمند دلیل و خواسته جداگانه باشند. برای جلوگیری از رد یا کاهش مطالبه، مدت دقیق تصرف، سهم هر وارث و نوع استفاده باید روشن نوشته شود.
برای موفقیت در مطالبه اجرت المثل اموال متوفی، احراز وراثت، مالکیت یا سهم، تصرف یا استفاده انحصاری و نبود اذن رایگان اهمیت اساسی دارد. تنظیم دقیق دادخواست، ارسال اظهارنامه و ارائه دلایل قابل ارزیابی، مسیر رسیدگی را روشنتر میکند؛ با این حال نتیجه نهایی به اسناد، دفاع خوانده و نظر دادگاه و کارشناس وابسته است.