آیا میتوان خسارت واردشده را بر اساس ارزش فعلی آن مطالبه کرد؟ بله، مطالبه خسارت به نرخ روز در حقوق ایران، در صورت اثبات اصل زیان، رابطه سببیت و میزان خسارت، امکانپذیر است؛ اما این موضوع خودکار و یکسان نیست و به نوع مال، زمان ورود خسارت، مفاد قرارداد، نظر کارشناسی و مبنای قانونی دعوا بستگی دارد. دادگاه معمولاً مبلغ خسارت را با توجه به ارزش واقعی زیان در زمان مناسب قانونی و بر پایه دلایل معتبر تعیین میکند.
این درخواست بیشتر در مواردی مطرح میشود که ارزش مال یا هزینه جبران خسارت در گذر زمان تغییر کرده است؛ برای مثال، تخریب ملک، از بین رفتن خودرو، کاهش ارزش ناشی از عیب اساسی یا انجام ندادن تعهدی که موضوع آن تحویل مال معین بوده است. با این حال، خسارت به نرخ روز با خسارت تأخیر تأدیه تفاوت دارد. خسارت تأخیر تأدیه معمولاً درباره دین پولی و تأخیر در پرداخت آن بررسی میشود، اما در خسارت به نرخ روز، موضوع اصلی تعیین ارزش جبران زیان واردشده است.
در تعهدات پولی، صرف کاهش ارزش پول همیشه به معنای پذیرش خودکار مطالبه خسارت نیست و شرایط قانونی، مطالبه طلب، توانایی پرداخت بدهکار و سایر اوضاع پرونده اهمیت دارد. در مقابل، درباره مال غیرپولی، دادگاه باید بررسی کند که جبران واقعی زیان با پرداخت هزینه تعمیر، قیمت روز مال، تفاوت ارزش قبل و بعد از حادثه یا شیوه دیگری انجام میشود.
مدارک باید هم وقوع خسارت و هم میزان آن را نشان دهند. بسته به موضوع، اسناد زیر میتوانند مؤثر باشند:
تأمین دلیل پیش از طرح دعوا، بهویژه در خسارتهای قابل تغییر، مانند وضعیت خودرو یا ساختمان، اهمیت زیادی دارد. البته نظریه کارشناس برای دادگاه الزامآور مطلق نیست و ممکن است با اعتراض یکی از طرفین، بررسی تکمیلی یا کارشناسی مجدد انجام شود.
خواهان باید ابتدا مبنای مسئولیت طرف مقابل را مشخص کند؛ این مبنا میتواند نقض قرارداد، اتلاف، تسبیب یا مسئولیت ناشی از قانون باشد. سپس باید خواسته، روش محاسبه خسارت و تاریخ مورد نظر برای ارزیابی را در دادخواست توضیح دهد. پس از ثبت دادخواست در مرجع صالح، معمولاً موضوع به کارشناس ارجاع میشود و هزینه کارشناسی نیز بر اساس تعرفه و موضوع پرونده تعیین خواهد شد.
درخواست مطالبه خسارت به نرخ روز بدون بیان روش محاسبه ممکن است با ایراد مواجه شود. خواهان باید روشن کند که خسارت شامل اصل مال، هزینه تعمیر، کاهش ارزش، منافع از دسترفته یا ترکیبی از این موارد است؛ زیرا هر عنوان، شرایط اثبات جداگانه دارد.
فرض کنید خودرویی در اثر بیاحتیاطی راننده دیگر آسیب جدی ببیند. مالک با گزارش تصادف، تصاویر، مدارک مالکیت و نظریه کارشناسی، هزینه تعمیر و کاهش ارزش خودرو را مطالبه میکند. اگر خودرو قابل تعمیر باشد، کارشناس ممکن است هزینه متعارف تعمیر و افت قیمت را بررسی کند؛ اما اگر تعمیر از نظر اقتصادی یا فنی ممکن نباشد، ارزش خودرو پیش از حادثه و ارزش باقیمانده آن سنجیده میشود. در چنین وضعی، مطالبه خسارت به نرخ روز تنها زمانی نتیجه میدهد که ارزیابی کارشناسی، رابطه مستقیم خسارت با حادثه و نبودِ دریافت خسارت مضاعف را تأیید کند.
مطالبه خسارت به نرخ روز نیازمند اثبات دقیق نوع زیان، مبنای مسئولیت و ارزش واقعی آن است. استفاده از تأمین دلیل، ارائه اسناد مالی و درخواست کارشناسی متناسب میتواند شانس اثبات ادعا را افزایش دهد. بهتر است پیش از طرح دعوا، تفاوت خسارت اصل مال، افت ارزش، هزینه تعمیر و خسارت تأخیر تأدیه بهدرستی تفکیک شود.