آیا میتوان ملکی را که بابت مهریه منتقل شده است پس گرفت؟ در بیشتر موارد، در موضوع مهریه و پس گرفتن ملک، پاسخ منفی است؛ زیرا اگر ملک با سند رسمی یا قرارداد معتبر به عنوان مهریه به زن منتقل شده باشد، مالکیت او ایجاد شده و شوهر نمیتواند یکطرفه آن را بازگرداند. نتیجه نهایی به نوع توافق، نحوه انتقال، وضعیت سند و دلیل ادعای پس گرفتن ملک بستگی دارد.
مهریه از زمان وقوع عقد، حق مالی زن محسوب میشود و زن میتواند آن را مطالبه کند. اگر موضوع مهریه یک آپارتمان، زمین یا مال غیرمنقول مشخص باشد، باید وضعیت انتقال آن دقیق بررسی شود. درج ملک در عقدنامه بهتنهایی همیشه به معنای انتقال رسمی سند نیست؛ گاهی فقط تعهد به انتقال ایجاد میکند و گاهی نیز با تنظیم سند رسمی، مالکیت مستقیماً به زن منتقل میشود.
پس از انتقال رسمی، اصل بر این است که زن مالک ملک است و فروش، اجاره، واگذاری یا هر اقدام مالکانه دیگر او معتبر خواهد بود. در چنین شرایطی، طرح دعوای پس گرفتن ملک تنها با استناد به جهاتی مانند بطلان قرارداد، فقدان شرایط قانونی، جعل، اکراه مؤثر، مستحقللغیر بودن ملک یا توافق جدید امکانپذیر است؛ اثبات این موارد بر عهده مدعی خواهد بود.
باید میان «مهریه»، «هبه» و «توافق مالی پس از طلاق» تفاوت گذاشت. اگر ملک واقعاً به عنوان مهریه منتقل شده باشد، صرف پشیمانی یا وقوع طلاق باعث زوال مالکیت زن نمیشود. اما اگر انتقال در قالب هبه انجام شده باشد، قواعد رجوع از هبه ممکن است مطرح شود؛ البته وجود عوض، انتقال ملک به دیگری، ایجاد تغییر اساسی در مال یا سایر موانع قانونی میتواند مانع رجوع شود.
همچنین ممکن است زن در برابر طلاق توافقی یا در قالب صلح، بخشی از مهریه را ببخشد یا متعهد به بازگرداندن ملک شود. چنین تعهدی باید روشن، قابل اثبات و ترجیحاً در سند رسمی تنظیم شود. عبارتهای مبهم در توافقنامه میتواند موجب اختلاف درباره این شود که آیا مالکیت منتقل شده، صرفاً حق مطالبه ایجاد شده یا ملک در قبال بخشش مهریه بازگردانده میشود.
در گام نخست باید از اداره ثبت یا دفترخانه، وضعیت ثبتی ملک و سوابق نقلوانتقال بررسی شود. سپس بر اساس هدف پرونده، ممکن است ارسال اظهارنامه، مراجعه به دفترخانه، درخواست اجرای تعهد یا طرح دعوا در مرجع صالح ضرورت داشته باشد. مرجع رسیدگی به مطالبه مهریه با دعوای مالکیت، ابطال سند یا الزام به انتقال سند الزاماً یکسان نیست؛ بنابراین عنوان دقیق خواسته اهمیت زیادی دارد.
فرض کنید امیر یک واحد آپارتمان را در زمان ازدواج، بابت مهریه همسرش سارا، با سند رسمی به نام او منتقل کرده است. چند سال بعد و پس از اختلاف خانوادگی، امیر درخواست مهریه و پس گرفتن ملک را مطرح میکند، اما سارا با آن موافق نیست. در این وضعیت، طلاق یا اختلاف خانوادگی بهتنهایی دلیل بازگشت ملک نیست و امیر باید دلیل مستقلی مانند بطلان انتقال یا وجود توافق معتبر برای استرداد را اثبات کند. اگر سارا داوطلبانه ملک را برگرداند، تنظیم سند رسمی برای جلوگیری از اختلافهای بعدی ضروری است.
در موضوع مهریه و پس گرفتن ملک، ابتدا باید مشخص شود ملک صرفاً وعده داده شده، در عقدنامه معرفی شده یا رسماً منتقل گردیده است. هیچیک از طرفین نباید پیش از بررسی سند و توافقها، ملک را بفروشد یا برگهای برای بخشش یا استرداد امضا کند. مشورت با وکیل متخصص املاک و خانواده میتواند از انتخاب نادرست خواسته، هزینه اضافی و از دست رفتن فرصتهای اثباتی جلوگیری کند.