آیا مادر میتواند شناسنامه فرزند را نزد خود نگه دارد و مانع دسترسی پدر یا انجام امور اداری او شود؟ در حالت عادی، ندادن شناسنامه فرزند توسط مادر، حق مستقلی برای محروم کردن کودک از سند هویتی ایجاد نمیکند و پدر یا نماینده قانونی کودک میتواند از اداره ثبت احوال، درخواست بررسی و صدور رونوشت یا المثنی کند.
شناسنامه متعلق به هویت کودک است، نه وسیلهای برای اعمال فشار میان والدین. حضانت نیز با مالکیت یا اختیار مطلق نسبت به اسناد هویتی تفاوت دارد. ممکن است مادر به موجب توافق، حکم دادگاه یا شرایط قانونی، حضانت فرزند را بر عهده داشته باشد؛ اما این موضوع لزوماً به او اجازه نمیدهد شناسنامه را برای مدت نامحدود پنهان کند یا دسترسی کودک به خدمات درمانی، آموزشی و اداری را مختل سازد.
از سوی دیگر، صرف خودداری مادر از تحویل سند، همیشه به معنای وقوع جرم نیست. برای تعیین مسئولیت، باید قصد، مدت نگهداری، وجود دستور قضایی، نیاز واقعی کودک و نتیجه رفتار مادر بررسی شود. بنابراین بهتر است به جای تهدید یا اقدام خودسرانه، موضوع با درخواست کتبی و قابل اثبات پیگیری شود.
در گام نخست، والد متقاضی باید از مادر بخواهد شناسنامه را برای انجام کار مشخصی، مانند ثبتنام مدرسه یا درمان، تحویل دهد. ارسال اظهارنامه یا پیام قابل استناد میتواند نشان دهد که درخواست بهصورت روشن مطرح شده است. در صورت بینتیجه ماندن، مراجعه به اداره ثبت احوال محل صدور یا محل اقامت کودک برای اطلاع از امکان صدور المثنی یا رونوشت، اقدام عملی مهمی است.
اگر اداره ثبت احوال صدور سند جایگزین را منوط به دستور قضایی بداند، میتوان از دادگاه خانواده یا مرجع صالح، حسب موضوع، درخواست الزام به تحویل سند یا اتخاذ تصمیم فوری درباره امور ضروری کودک را مطرح کرد. مرجع صالح و نوع خواسته به وضعیت تأهل، محل اقامت، وجود حکم حضانت و علت امتناع بستگی دارد.
فرض کنید پس از جدایی، مادر شناسنامه دختر هشتساله را نزد خود نگه داشته و برای ثبتنام مدرسه در اختیار پدر نمیگذارد. در این وضعیت، ندادن شناسنامه فرزند توسط مادر بهتنهایی ثابت نمیکند که جرم رخ داده است؛ اما پدر میتواند درخواست کتبی خود را ارسال، فوریت ثبتنام را مستند و از ثبت احوال درباره صدور سند جایگزین راهنمایی دریافت کند. اگر مادر همچنان مانع انجام امر ضروری کودک شود، دادگاه با توجه به حضانت، مصلحت طفل و دلایل ارائهشده درباره اقدام مناسب تصمیم میگیرد.
در گم شدن شناسنامه، مسئله اصلی صدور المثنی و طی تشریفات اداری است؛ اما در امتناع از تحویل، باید رابطه والدین و علت خودداری روشن شود. اگر شخصی از شناسنامه برای ثبت اطلاعات نادرست، دریافت خدمات غیرمجاز یا آسیب به کودک استفاده کند، موضوع میتواند ابعاد جدیتری پیدا کند و نیازمند گزارش فوری به مراجع انتظامی یا قضایی باشد. ادعای هر یک از این موارد باید با پیامها، شهادت، مکاتبات اداری یا اسناد دیگر پشتیبانی شود.
در مسئله ندادن شناسنامه فرزند توسط مادر، بهترین مسیر، مستندسازی درخواست، مراجعه به ثبت احوال و در صورت نیاز طرح درخواست قضایی متناسب است. حضانت، جایگزین سند هویتی نیست و نتیجه نهایی نیز به مدارک، فوریت موضوع و تصمیم مرجع صالح بستگی دارد. از برداشتن خودسرانه سند، تهدید یا طرح اتهام بدون دلیل پرهیز کنید.