آخرین به‌روزرسانی ۱۴۰۵/۰۶/۲۶ (پنجشنبه - ۲۶ شهریور ۱۴۰۵)

اگر با نداشتن پول هزینه دادرسی دادگاه روبه‌رو هستید، می‌توانید با ارائه دادخواست اعسار از هزینه دادرسی، موقتاً از پرداخت تمام یا بخشی از هزینه رسیدگی معاف شوید؛ نداشتن پول هزینه دادرسی دادگاه به‌تنهایی کافی نیست و باید ناتوانی مالی شما با مدارک و در صورت لزوم شهادت اشخاص مطلع برای دادگاه اثبات شود.

برای مثال، شخصی را تصور کنید که از دیگری طلب دارد یا برای دفاع از حق خود باید دادخواست بدهد، اما درآمد ماهانه او فقط هزینه‌های ضروری زندگی را پوشش می‌دهد. چنین فردی می‌تواند هم‌زمان با طرح دعوای اصلی یا با تقدیم دادخواست جداگانه، درخواست اعسار از هزینه دادرسی را مطرح کند تا ناتوانی مالی او بررسی شود.

اعسار از هزینه دادرسی یعنی شخص به دلیل نداشتن مال یا درآمد کافی، توان پرداخت هزینه‌ای را که برای ثبت و رسیدگی به دعوای حقوقی لازم است، نداشته باشد. این وضعیت با ورشکستگی تفاوت دارد؛ ورشکستگی معمولاً درباره تاجر مطرح می‌شود، اما اعسار از هزینه دادرسی می‌تواند درباره هر شخصی مطرح شود که واقعاً توان پرداخت این هزینه را ندارد.

اعسار ممکن است نسبت به تمام هزینه دادرسی یا بخشی از آن درخواست شود. دادگاه با بررسی شرایط مالی، درآمد، دارایی، هزینه‌های ضروری و وضعیت خانوادگی متقاضی تصمیم می‌گیرد. بنابراین، صرف ادعای بیکاری یا کم‌درآمدی الزاماً به پذیرش درخواست منجر نمی‌شود و قاضی می‌تواند برای احراز واقعیت، مدارک بیشتری مطالبه کند.

پذیرش اعسار معمولاً به معنای حذف همیشگی همه هزینه‌های قانونی نیست. اثر آن به همان دعوا و مرحله‌ای مربوط می‌شود که درخواست در آن مطرح شده است. اگر فرد در مراحل بعدی توانایی مالی پیدا کند یا وضعیت اقتصادی او تغییر کند، امکان بررسی دوباره وضعیت مالی وجود دارد.

راهکار اصلی برای نداشتن پول هزینه دادرسی دادگاه، ثبت دادخواست اعسار از هزینه دادرسی است. این درخواست را می‌توان همراه با دادخواست اصلی مطرح کرد یا در قالب دادخواستی جداگانه به مرجع صالح ارائه داد. در هر دو حالت، باید رابطه درخواست اعسار با دعوای اصلی، مرحله رسیدگی و میزان ناتوانی مالی به‌روشنی توضیح داده شود.

در دعوای جداگانه، خوانده دعوای اعسار معمولاً طرف دعوای اصلی یا شخصی است که قانوناً باید در جریان رسیدگی به وضعیت اعسار قرار گیرد. برای جلوگیری از اشتباه، بهتر است اطلاعات طرفین، شماره پرونده، شعبه رسیدگی‌کننده و موضوع دعوای اصلی به‌صورت دقیق در دادخواست درج شود.

دادخواست اعسار از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود. پس از ثبت، پرونده به شعبه صالح ارجاع شده و ممکن است دادگاه برای رسیدگی به شهادت شهود، بررسی اسناد مالی یا توضیحات تکمیلی، وقت تعیین کند. در صورتی که دادگاه اعسار را بپذیرد، متقاضی طبق تصمیم دادگاه از پرداخت هزینه دادرسی همان مرحله معاف می‌شود یا پرداخت آن برای وی به شکل مناسب‌تری تعیین خواهد شد.

• بررسی وضعیت دعوای اصلی: ابتدا باید مشخص شود دعوا در مرحله بدوی، تجدیدنظر یا مرحله دیگری قرار دارد و درخواست اعسار به کدام مرجع باید ارائه شود.
• تهیه اطلاعات هویتی و پرونده: مشخصات کامل متقاضی، نشانی، کد ملی، شماره پرونده و اطلاعات طرف مقابل باید به‌درستی آماده شود.
• تنظیم دادخواست: در متن دادخواست باید توضیح داده شود که متقاضی چه درآمد و دارایی‌هایی دارد و چرا پرداخت هزینه دادرسی برای او امکان‌پذیر نیست.
• معرفی شاهدان در صورت نیاز: شاهدان باید از وضعیت مالی و معیشتی متقاضی اطلاع واقعی و مستقیم داشته باشند، نه اینکه فقط بر اساس شنیده‌ها اظهارنظر کنند.
• ثبت در دفتر خدمات قضایی: دادخواست و پیوست‌های آن ثبت و به شعبه صالح ارسال می‌شود. پس از آن باید ابلاغیه‌ها به‌طور منظم بررسی شود.
• حضور در جلسه رسیدگی: اگر دادگاه جلسه تعیین کند، متقاضی باید درباره درآمد، اموال، بدهی‌ها، افراد تحت تکفل و هزینه‌های ضروری زندگی توضیح روشن ارائه دهد.

در صورت رد درخواست، پرداخت هزینه دادرسی دعوای اصلی همچنان لازم خواهد بود و اگر برای دعوا مهلت قانونی وجود داشته باشد، نباید صرفاً به دلیل ثبت درخواست اعسار، مهلت‌های قانونی را نادیده گرفت. بهتر است هم‌زمان با پیگیری اعسار، وضعیت مهلت اعتراض یا ثبت دعوای اصلی نیز بررسی شود.

مدارک لازم به شرایط هر پرونده بستگی دارد، اما ارائه اسناد منظم و قابل بررسی، شانس پذیرش درخواست را افزایش می‌دهد. مدارک هویتی، تصویر ابلاغیه یا دادخواست اصلی، شماره پرونده، مدارک مربوط به درآمد و هزینه‌های ضروری، اجاره‌نامه، اسناد مربوط به بیماری یا مخارج درمانی و مدارک افراد تحت تکفل می‌تواند در روشن شدن وضعیت مالی مؤثر باشد.

• تصویر کارت ملی و شناسنامه یا اطلاعات هویتی ثبت‌شده در سامانه قضایی
• تصویر دادخواست یا رأی و ابلاغیه‌ای که هزینه دادرسی به آن مربوط است
• مدارک مربوط به حقوق، مستمری، بیکاری یا نداشتن درآمد ثابت
• اجاره‌نامه و مدارک پرداخت اجاره یا هزینه‌های ضروری مسکن
• اسناد پزشکی و هزینه‌های درمانی در صورت وجود بیماری یا نیاز درمانی
• مدارک مربوط به افراد تحت تکفل و هزینه‌های زندگی آنان
• شهادت‌نامه کتبی اشخاص مطلع، در صورت درخواست دادگاه یا استناد متقاضی به شهادت

در شهادت‌نامه باید مشخص شود شاهد از چه زمانی و به چه علت با وضعیت مالی متقاضی آشناست. همچنین بهتر است میزان تقریبی درآمد، شغل، دارایی‌های قابل دسترس، هزینه‌های معمول زندگی و علت ناتوانی در پرداخت هزینه دادرسی توضیح داده شود. شهادت کلی، مبهم یا مبتنی بر حدس ممکن است برای دادگاه کافی نباشد.

دادگاه برای تشخیص اعسار به اظهارات افرادی توجه می‌کند که شناخت کافی از زندگی و وضعیت مالی متقاضی دارند. همکار نزدیک، موجر، خویشاوندی که به‌طور مستمر با متقاضی در ارتباط است یا فردی که از شرایط شغلی و معیشتی او اطلاع مستقیم دارد، ممکن است شاهد مناسبی باشد؛ البته تشخیص نهایی با دادگاه است.

شاهد باید درباره اطلاعاتی صحبت کند که شخصاً از آن آگاه است. برای نمونه، گفتن اینکه «متقاضی ظاهراً پولی ندارد» ارزش اثباتی محدودی دارد، اما توضیح درباره شغل، میزان درآمد، اجاره‌نشینی، هزینه درمان یا ناتوانی مستمر در تأمین هزینه‌های ضروری می‌تواند دقیق‌تر باشد.

اظهارات خلاف واقع یا استفاده از شاهدانی که صرفاً برای کمک به متقاضی اطلاعات نادرست ارائه می‌کنند، می‌تواند پیامدهای جدی داشته باشد. بنابراین، بهتر است فقط واقعیت‌های قابل اثبات بیان شود و از پنهان کردن دارایی، حساب بانکی، درآمد یا معامله مهم خودداری شود.

پذیرش اعسار اصولاً مربوط به هزینه دادرسی همان دعوا و مرحله‌ای است که دادگاه درباره آن تصمیم گرفته است. این تصمیم لزوماً شامل هزینه کارشناسی، حق‌الزحمه وکیل، هزینه اجرای حکم، هزینه ترجمه یا سایر مخارج پرونده نمی‌شود؛ مگر اینکه درباره آن هزینه، تصمیم قانونی و جداگانه‌ای وجود داشته باشد.

همچنین اعسار از هزینه دادرسی با محکومیت به پرداخت اصل بدهی یا خسارت تفاوت دارد. اگر متقاضی در دعوای اصلی محکوم شود، پذیرش اعسار به معنای از بین رفتن مسئولیت‌های مالی ناشی از رأی نیست. اعسار فقط ناتوانی در پرداخت هزینه رسیدگی را بررسی می‌کند و نتیجه دعوای اصلی به دلایل، مدارک و دفاعیات طرفین بستگی دارد.

آیا برای درخواست اعسار حتماً باید بیکار باشم؟

خیر. بیکار بودن تنها یکی از عواملی است که ممکن است در ارزیابی وضعیت مالی مؤثر باشد. فرد شاغل نیز اگر درآمد او برای هزینه‌های ضروری زندگی کافی باشد و توان پرداخت هزینه دادرسی را نداشته باشد، می‌تواند درخواست اعسار بدهد. دادگاه مجموع درآمد، دارایی، بدهی، هزینه‌های ضروری و افراد تحت تکفل را بررسی می‌کند.

آیا می‌توان درخواست اعسار را هم‌زمان با دادخواست اصلی ثبت کرد؟

بله، امکان طرح هم‌زمان درخواست اعسار با دعوای اصلی وجود دارد. این کار می‌تواند از ایجاد وقفه در شروع رسیدگی جلوگیری کند، اما باید مشخصات و خواسته هر دو درخواست به‌درستی تنظیم شود. در پرونده‌های حساس، اشتباه در ثبت درخواست یا انتخاب مرجع ممکن است باعث تأخیر شود.

اگر دادگاه با اعسار موافقت نکند چه اتفاقی می‌افتد؟

در صورت رد اعسار، متقاضی باید مطابق تصمیم دادگاه هزینه دادرسی را پرداخت کند تا رسیدگی به دعوای اصلی ادامه پیدا کند. تصمیم رد اعسار ممکن است طبق مقررات قابل اعتراض باشد، اما مهلت و شیوه اعتراض باید از متن رأی و ابلاغیه همان پرونده بررسی شود.

آیا داشتن خانه یا خودرو مانع پذیرش اعسار است؟

داشتن هر مال به‌صورت خودکار به معنای رد اعسار نیست. نوع مال، ارزش آن، امکان فروش یا استفاده از آن، نیازهای ضروری زندگی و وضعیت خانوادگی متقاضی اهمیت دارد. برای مثال، دادگاه میان وسیله ضروری زندگی و دارایی قابل توجه و قابل فروش تفاوت قائل می‌شود.

آیا پس از پذیرش اعسار، وضعیت مالی دوباره بررسی می‌شود؟

در صورت ارائه دلیل از سوی طرف مقابل یا آشکار شدن تغییر مهم در وضعیت مالی، امکان بررسی دوباره وجود دارد. اگر ثابت شود متقاضی اطلاعات خلاف واقع داده یا دارایی خود را پنهان کرده است، ممکن است تصمیم قبلی بی‌اثر شود و مسئولیت‌های قانونی مربوط به ادعای خلاف واقع نیز مطرح شود.

برای ناتوانی در پرداخت هزینه رسیدگی، مسیر قانونی و عملی، درخواست اعسار از هزینه دادرسی است. متقاضی باید دادخواست را در ارتباط با دعوای اصلی و مرحله درست ثبت کند، مدارک مالی خود را ارائه دهد و در صورت استناد به شهادت، شاهدانی معرفی کند که شناخت واقعی و مستقیم از وضعیت معیشتی او دارند.

پذیرش اعسار به معنای پیروزی در دعوای اصلی یا حذف همه هزینه‌های پرونده نیست؛ بلکه فقط امکان دسترسی به دادگستری را برای شخصی فراهم می‌کند که فعلاً توان پرداخت هزینه دادرسی را ندارد. تکمیل دقیق اطلاعات، توجه به ابلاغیه‌ها، رعایت مهلت‌های قانونی و خودداری از هرگونه اظهار خلاف واقع، مهم‌ترین نکات برای پیگیری موفق این درخواست است.