آیا پدر یا شخص دیگری میتواند نوزاد شیرخوار را بدون مادر نگهداری کند؟ پاسخ کوتاه این است که نگه داشتن نوزاد شیرخوار بدون مادر بهطور مطلق ممنوع نیست، اما جداسازی نوزاد از مادر باید با مصلحت کودک، وضعیت جسمی و تغذیهای او و تصمیم مرجع صالح سازگار باشد. در حقوق ایران، مادر معمولاً در سالهای ابتدایی زندگی کودک برای حضانت اولویت دارد، ولی این اولویت به معنای سلب خودکار حق پدر یا ممنوعیت هر نوع مراقبت موقت و ضروری نیست.
حضانت، یعنی نگهداری و مراقبت روزمره از کودک، با ولایت قهری و تصمیمگیری حقوقی درباره اموال یا امور اساسی او تفاوت دارد. بر اساس مقررات قانون مدنی، مادر در دوره ابتدایی زندگی کودک نسبت به حضانت اولویت قانونی دارد و پس از پایان این دوره نیز موضوع با توجه به شرایط قانونی و مصلحت طفل بررسی میشود. شیرخوار بودن کودک، نیاز به تغذیه با شیر مادر و وابستگی عاطفی، عواملی مهم در ارزیابی مصلحت او هستند؛ با این حال، هیچکدام بدون بررسی شرایط پرونده، نتیجه قطعی و همیشگی ایجاد نمیکنند.
اگر جداسازی باعث قطع تغذیه، آسیب جسمی، اضطراب شدید یا محرومیت غیرمتعارف کودک از مراقبت مادر شود، میتوان آن را از طریق دادگاه خانواده یا مراجع حمایتی پیگیری کرد. همچنین در صورت وجود خطر فوری مانند خشونت، بیتوجهی شدید، اعتیاد زیانبار یا شرایط ناامن، موضوع فقط اختلاف حضانت نیست و ممکن است نیازمند اقدام فوری برای حمایت از کودک باشد. در مقابل، نگهداری کوتاهمدت به علت درمان مادر، سفر ضروری یا توافق موقت والدین، لزوماً نقض حضانت محسوب نمیشود.
ادعای ناتوانی یا خطر، باید تا حد امکان با دلیل ارائه شود. مدارک مناسب میتواند شامل موارد زیر باشد:
صرف ادعای «مادر صلاحیت ندارد» یا «پدر اجازه نمیدهد» کافی نیست. دادگاه معمولاً وضعیت واقعی کودک، توان مراقبتی هر والد، محل زندگی، سابقه رفتاری و نتیجه بررسیهای مددکاری را در کنار ادله طرفین میسنجد.
پدر میتواند در صورت وجود دلیل موجه، درخواست تعیین تکلیف حضانت، ملاقات یا دستور موقت کند؛ اما نگه داشتن نوزاد شیرخوار بدون مادر نباید به ابزار فشار در اختلاف خانوادگی تبدیل شود. اگر مادر از ملاقات جلوگیری کند، پدر باید از مسیر قانونی اقدام کند و شخصاً کودک را با زور، تهدید یا پنهانکردن از دسترس مادر خارج نکند. همینطور مادر نیز نباید بدون دلیل معتبر، رابطه کودک با پدر را بهطور کامل قطع کند.
فرض کنید پدر، نوزاد چهارماهه را پس از اختلاف خانوادگی نزد خود نگه دارد و مادر اعلام کند کودک با شیر مادر تغذیه میشود. در چنین وضعی، نگه داشتن نوزاد شیرخوار بدون مادر بهتنهایی ثابت نمیکند که پدر مرتکب جرم شده یا حتماً حضانت برای همیشه از او گرفته میشود؛ اما مادر میتواند با گواهی پزشک، پیامها و شهادت اطرافیان، درخواست بازگرداندن کودک یا تعیین ملاقات فوری ارائه کند. دادگاه پس از بررسی خطر، نیاز تغذیهای و شرایط هر دو طرف تصمیم میگیرد.
نگه داشتن نوزاد شیرخوار بدون مادر فقط با عنوان شیرخوار بودن، خودبهخود غیرقانونی یا قانونی اعلام نمیشود؛ معیار اصلی، حق حضانت، مصلحت کودک و وجود دلیل قابل اثبات است. بهترین اقدام، ثبت مستندات، پرهیز از اقدام خودسرانه و مراجعه سریع به دادگاه خانواده یا اورژانس اجتماعی در وضعیت خطر است.