آیا میتوان خانه یا زمین را به فرزند منتقل کرد و بعداً آن را پس گرفت؟ پاسخ کوتاه این است که هبه ملک به فرزند با قصد بخشش، قبول فرزند و قبض مال امکانپذیر است، اما در حقوق ایران رجوع والد از این هبه معمولاً امکانپذیر نیست. برای املاک دارای سند، تنظیم سند رسمی و رعایت تشریفات ثبتی نیز اهمیت اساسی دارد؛ بنابراین توافق شفاهی یا نوشته عادی همیشه برای اثبات انتقال و جلوگیری از اختلاف کافی نیست.
هبه، قراردادی است که به موجب آن مالک، مال خود را مجاناً به دیگری واگذار میکند. در این معامله، واهب باید مالک و دارای اهلیت قانونی باشد و متهب نیز باید هبه را بپذیرد. علاوه بر توافق، قبض مال اهمیت دارد؛ یعنی مال باید با اجازه واهب در اختیار فرزند قرار گیرد. در املاک، قبض میتواند با تحویل ملک، کلید یا فراهم کردن امکان تصرف همراه باشد، ولی این موضوع جایگزین ثبت رسمی انتقال نمیشود.
مدارک دقیق ممکن است با وضعیت ملک و دفترخانه متفاوت باشد، اما معمولاً اصل سند مالکیت، مدارک هویتی طرفین، گواهی پایان کار یا مدارک ساختمانی در موارد لازم، استعلام ثبتی، مفاصاحسابها و مدارک مربوط به پرداخت عوارض درخواست میشود. اگر ملک مشاع، ورثهای یا در رهن باشد، مدارک شرکا، وراث یا مرتهن نیز اهمیت پیدا میکند. در هبهنامه باید مشخص شود انتقال رایگان است و آیا شرطی مانند حق سکونت، حق انتفاع یا ممنوعیت انتقال برای مدت معین وجود دارد یا خیر.
یکی از مهمترین آثار هبه ملک به فرزند این است که طبق قواعد هبه، رجوع واهب از هبهای که به فرزند انجام شده، با محدودیت جدی روبهرو است. بنابراین والد نباید با این تصور که هر زمان بخواهد میتواند ملک را پس بگیرد، اقدام به انتقال کند. همچنین اگر مالکیت فرزند با سند رسمی تثبیت شده باشد، بازگرداندن ملک معمولاً به رضایت او یا وجود دلیل قانونی مستقل نیاز دارد.
باید میان «حق رجوع از هبه» و «ابطال یا بیاعتباری معامله» تفاوت گذاشت. اگر ثابت شود امضاکننده اهلیت نداشته، سند بر اثر اکراه تنظیم شده، ملک متعلق به او نبوده یا تشریفات قانونی اساسی رعایت نشده است، موضوع میتواند در قالب دعوای جداگانه بررسی شود؛ اما صرف پشیمانی، اختلاف خانوادگی یا نیاز مالی، بهتنهایی دلیل کافی برای بیاعتبار کردن انتقال نیست.
فرض کنید مادری آپارتمان خود را با سند رسمی و به عنوان هبه ملک به فرزند به دخترش منتقل کند و دختر نیز سند را امضا و ملک را تحویل بگیرد. چند سال بعد، مادر به علت اختلاف خانوادگی دادخواست استرداد ملک بدهد. اگر سند صحیح باشد، فرزند اهلیت داشته باشد و دلیل مستقلی مانند جعل، اکراه یا بطلان وجود نداشته باشد، صرف پشیمانی مادر معمولاً برای بازگرداندن ملک کافی نیست. نتیجه نهایی به مفاد سند، وضعیت قبض و دلایل ارائهشده بستگی دارد.
پیش از هبه ملک به فرزند باید آثار غیرقابل بازگشت آن، وضعیت سند، بدهیها، حقوق سایر اشخاص و شروط موردنظر بررسی شود. درج حق سکونت یا انتفاع برای والد، تعیین دقیق سهم و تنظیم سند در دفترخانه میتواند از اختلافهای بعدی بکاهد. در پروندههای مشاع، ورثهای یا دارای رهن، بررسی اسناد توسط وکیل یا کارشناس ثبتی پیش از امضا ضروری است.