آیا پدر میتواند ملک خود را به فرزندش منتقل کند و بعداً آن را پس بگیرد؟ بله، هبه ملک توسط پدر به فرزند از نظر حقوقی امکانپذیر است، اما برای اعتبار و قابلیت استناد آن باید قصد واقعی بخشش، قبول فرزند، قبض مال و در مورد ملک، تشریفات ثبتی و تنظیم سند رسمی رعایت شود. همچنین چون فرزند از مصادیق نزدیکان واهب است، امکان رجوع پدر از هبه معمولاً با محدودیت جدی روبهرو خواهد بود.
هبه قراردادی است که به موجب آن یک شخص، مالی را بهطور رایگان به دیگری تملیک میکند. در این قرارداد، پدر «واهب»، فرزند «متهب» و ملک موضوع هبه است. هبه با فروش یا صلح متفاوت است؛ زیرا در هبه عوضی دریافت نمیشود و اصل بر رایگان بودن انتقال است. برای شکلگیری آن، وجود قصد و رضای طرفین، اهلیت قانونی، معین بودن ملک و قبول فرزند اهمیت دارد.
صرف نوشتن عبارت «ملک را به فرزندم بخشیدم» همیشه برای اثبات انتقال کافی نیست. قبض نیز در تحقق هبه نقش اساسی دارد و باید بر اساس وضعیت ملک و نحوه تنظیم سند احراز شود. در املاک ثبتشده، مراجعه به دفتر اسناد رسمی و ثبت انتقال، از مهمترین اقدامات برای جلوگیری از اختلاف و دشواری اثبات مالکیت است.
اصل کلی این است که واهب، پس از تحقق هبه و قبض، در شرایط قانونی میتواند از هبه رجوع کند؛ اما قانون مدنی برای این اختیار استثناهایی مقرر کرده است. یکی از مهمترین استثناها زمانی است که متهب، پدر، مادر یا اولاد واهب باشد. بنابراین در هبه ملک توسط پدر به فرزند، پدر معمولاً نمیتواند صرفاً به دلیل پشیمانی، ملک را پس بگیرد.
علاوه بر رابطه خانوادگی، عواملی مانند انتقال ملک به شخص دیگر، از بین رفتن یا تغییر اساسی مال، فوت یکی از طرفین و وجود عوض در قرارداد میتواند بر امکان رجوع اثر بگذارد. تشخیص نهایی به متن سند، زمان انتقال، وضعیت مالکیت و مدارک موجود وابسته است.
اگر هبهنامه عادی باشد، در صورت انکار یا اختلاف ممکن است اثبات اصالت، قصد طرفین و قبض دشوار شود. سند رسمی، هرچند مانع طرح همه اختلافات نیست، جایگاه اثباتی مطمئنتری دارد.
فرض کنید پدری آپارتمان خود را با حضور در دفترخانه به دختر بالغش هبه کند و سند رسمی به نام او صادر شود. اگر دختر هبه را بپذیرد و انتقال نیز ثبت شود، هبه ملک توسط پدر به فرزند اصولاً کامل شده است. پدر نمیتواند تنها با ادعای پشیمانی، ابطال سند یا بازگشت ملک را مطالبه کند؛ مگر اینکه دلیل مستقلی مانند فقدان اهلیت، اجبار، جعل، نبود قصد واقعی یا بیاعتباری معامله وجود داشته باشد. نتیجه پرونده به اسناد و ادله قابل اثبات وابسته است.
هبه ملک توسط پدر به فرزند باید با دقت در عنوان قرارداد، قصد واقعی، قبول و قبض انجام شود. تنظیم سند رسمی در دفترخانه، بررسی وضعیت ثبتی ملک و پیشبینی آثار غیرقابلرجوع بودن هبه میان پدر و فرزند، از مهمترین اقدامات پیشگیرانه است. پیش از امضا، متن سند و شرایط خانوادگی و مالی طرفین باید توسط متخصص بررسی شود.