همسان سازی حقوق بازنشستگان تامین اجتماعی با افزایش سالانه مستمری تفاوت دارد و هدف آن کاهش فاصله دریافتی بازنشسته با حقوق شاغل هم‌تراز است؛ بنابراین صرفاً با افزایش عمومی حقوق، حق همسان سازی ایجاد یا به‌طور کامل پرداخت نمی‌شود. برای مثال، اگر بازنشسته‌ای پس از افزایش سالانه همچنان فاصله قابل‌توجهی با دریافتی فرد شاغل مشابه داشته باشد، باید سابقه بیمه، عنوان شغلی، میزان مستمری و سوابق پرداختی او در فرآیند همسان سازی بررسی شود. در چنین شرایطی، همسان سازی حقوق بازنشستگان تامین اجتماعی معمولاً از طریق محاسبه سازمان تأمین اجتماعی و اعمال اعتبار پیش‌بینی‌شده در قانون بودجه انجام می‌شود.
افزایش سالانه مستمری، تصمیمی عمومی است که معمولاً برای جبران بخشی از تورم و حفظ قدرت خرید همه یا گروهی از مستمری‌بگیران اعمال می‌شود. درصد این افزایش ممکن است برای حداقل‌بگیران و سایر سطوح متفاوت باشد و هر سال در مقررات مربوط تعیین شود.
اما همسان سازی یا متناسب سازی، سازوکاری برای نزدیک‌کردن مستمری بازنشسته به سطح حقوق شاغل هم‌تراز است. در این محاسبه، عواملی مانند سابقه بیمه‌پردازی، میانگین حقوق مشمول کسر حق بیمه، عنوان شغلی، گروه یا طبقه شغلی، نوع بازنشستگی و مستمری پرداختی اهمیت دارد. به همین دلیل، دو بازنشسته که در یک سال بازنشسته شده‌اند، الزاماً مبلغ یکسانی دریافت نمی‌کنند.
هدف قانونی این طرح، رسیدن تدریجی به درصدی از حقوق و مزایای مستمر شاغل مشابه و هم‌تراز است؛ با این حال، میزان نهایی پرداخت به اعتبار مصوب، آیین‌نامه اجرایی، اطلاعات ثبت‌شده در پرونده و نحوه محاسبه سازمان بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان برای همه بازنشستگان مبلغ ثابت یا افزایش یکسان اعلام کرد.
مبنای اجرای طرح در هر سال، قانون بودجه، احکام برنامه‌های توسعه، آیین‌نامه‌های اجرایی و دستورالعمل‌های صادرشده برای صندوق‌های بازنشستگی است. در سال‌های اخیر، اجرای طرح به‌صورت مرحله‌ای پیش‌بینی شده و میزان پرداخت در هر مرحله تابع مقررات همان سال بوده است. در نتیجه، عددی که در یک سال به عنوان علی‌الحساب یا مرحله اول پرداخت می‌شود، لزوماً مبلغ نهایی همسان سازی نیست.
در همسان سازی حقوق بازنشستگان تامین اجتماعی، سازمان ابتدا اطلاعات مستمری‌بگیر را با داده‌های مربوط به سابقه، دستمزد مبنا و مستمری مقایسه می‌کند. سپس مبلغ افزایش یا مابه‌التفاوت احتمالی در فیش حقوقی درج می‌شود. ممکن است این مبلغ به شکل جداگانه، همراه با مستمری یا پس از اصلاح محاسبات پرداخت شود.
باید توجه داشت که مصوبه‌های مربوط به صندوق‌های کشوری و لشکری همیشه بدون تغییر درباره بازنشستگان تأمین اجتماعی اجرا نمی‌شود. صندوق تأمین اجتماعی از نظر منابع و ساختار مالی وضعیت متفاوتی دارد و اجرای هر حکم درباره آن، نیازمند پیش‌بینی اعتبار و ابلاغ سازوکار اجرایی است. بنابراین، صرف انتشار خبر درباره افزایش حقوق یک صندوق، دلیل قطعی برای تعلق همان مبلغ به بازنشسته تأمین اجتماعی نیست.
اصل شمول، به مقررات اجرایی هر مرحله بستگی دارد؛ اما معمولاً بازنشستگان، ازکارافتادگان و بازماندگان تحت پوشش تأمین اجتماعی که مستمری آنان در سامانه سازمان ثبت شده است، در چارچوب ضوابط بررسی می‌شوند. نوع مستمری و علت برقراری آن می‌تواند بر نحوه محاسبه اثر بگذارد.
برای تعیین مبلغ، موارد زیر اهمیت دارد:
دریافت‌کننده مستمری بهتر است ابتدا فیش‌های ماه‌های مختلف را مقایسه کند. گاهی تفاوت مبلغ ناشی از حذف یا اضافه‌شدن مزایای جانبی، تغییر عائله‌مندی، اصلاح سابقه یا تغییر درصد افزایش سالانه است و ارتباطی با همسان سازی ندارد.
اولین گام، دریافت آخرین فیش حقوقی و مشاهده ریز اقلام پرداختی در سامانه خدمات غیرحضوری سازمان تأمین اجتماعی یا شعبه مربوط است. در فیش باید عنوان‌هایی مانند مستمری، متناسب سازی، معوقه، مزایای جانبی و کسورات بررسی شود. اگر مبلغی با عنوان علی‌الحساب پرداخت شده باشد، باید مشخص شود که آیا قرار است در محاسبه نهایی تسویه شود یا خیر.
گام بعدی، مقایسه فیش با حکم یا اطلاعات زمان برقراری مستمری است. اگر سابقه بیمه، دستمزد مبنا یا عنوان شغلی اشتباه درج شده باشد، اعتراض به مبلغ نهایی بدون اصلاح اطلاعات پایه معمولاً نتیجه کافی ندارد. در این حالت، بازنشسته باید مدارک مربوط به سابقه، احکام حقوقی، فیش‌های قدیمی و سوابق پرداخت حق بیمه را جمع‌آوری کند.
درخواست اصلاح یا اعتراض ابتدا باید از مسیر اداری سازمان تأمین اجتماعی انجام شود. می‌توان درخواست را در شعبه محل دریافت مستمری ثبت کرد و رسید یا شماره پیگیری گرفت. شرح درخواست باید روشن باشد؛ برای نمونه، مشخص شود اعتراض درباره سابقه، دستمزد مبنا، عنوان شغلی، عدم اعمال مرحله قانونی یا اشتباه در مبلغ پرداختی است.
در همسان سازی حقوق بازنشستگان تامین اجتماعی، ثبت اعتراض اداری اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بدون مشاهده پرونده و محاسبات داخلی سازمان، تشخیص علت اختلاف دشوار است. اگر پاسخ شعبه ناقص باشد، می‌توان موضوع را از اداره کل تأمین اجتماعی استان یا واحد رسیدگی بالاتر پیگیری کرد. بهتر است همه پاسخ‌ها کتبی یا دارای شماره پیگیری باشند.
مدارک دقیق با توجه به نوع ایراد متفاوت است، اما معمولاً تهیه موارد زیر مفید خواهد بود:
ارائه مدارک ناقص ممکن است موجب طولانی‌شدن رسیدگی شود. اصل اسناد را نزد خود نگه دارید و فقط تصویر برابر اصل یا نسخه‌ای را که شعبه دریافت می‌کند تحویل دهید. همچنین تاریخ ثبت درخواست، نام واحد دریافت‌کننده و شماره پیگیری را یادداشت کنید.
اگر سازمان پس از بررسی اداری از اصلاح اشتباه آشکار خودداری کند یا تصمیمی برخلاف مقررات قابل اجرا صادر شود، امکان طرح شکایت در مرجع صالح اداری وجود دارد. با این حال، شکایت قضایی باید پس از روشن‌شدن موضوع و جمع‌آوری مستندات انجام شود. دادخواست کلی با این مضمون که «حقوق من کم شده است» معمولاً برای رسیدگی مؤثر کافی نیست.
در متن دادخواست باید مشخص شود خواسته دقیق چیست؛ برای مثال، اصلاح سابقه، اصلاح مستمری، الزام به بررسی و محاسبه مجدد یا پرداخت مابه‌التفاوت. همچنین باید تصمیم یا اقدام مورد اعتراض، تاریخ مراجعه اداری، پاسخ سازمان و مدارک اثباتی پیوست شود. مرجع رسیدگی با توجه به ماهیت تصمیم و طرف شکایت تعیین می‌شود و بهتر است پیش از ثبت دادخواست، صلاحیت مرجع و شیوه اعتراض بررسی شود.
اگر اختلاف فقط ناشی از اشتباه عددی یا ثبت‌نشدن سابقه باشد، پیگیری اداری معمولاً سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر از طرح دعواست. مراجعه به وکیل یا مشاور حقوقی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که موضوع شامل سوابق متعدد، کارگاه‌های مختلف، ادعای دستمزد بالاتر، مستمری بازماندگان یا مطالبه مابه‌التفاوت چند سال باشد.
شمول کلی به قانون و دستورالعمل اجرایی هر مرحله بستگی دارد. حتی در صورت مشمول‌بودن، مبلغ پرداختی برای همه یکسان نیست و بر اساس سابقه، مستمری، اطلاعات شغلی و مقررات سقف و کف پرداخت محاسبه می‌شود.
ممکن است مبلغ اعلام‌شده علی‌الحساب باشد، مرحله طرح هنوز کامل اجرا نشده باشد یا اطلاعات سابقه و دستمزد مبنا نادرست ثبت شده باشد. ابتدا ریز فیش و سابقه را بررسی و سپس اعتراض مستند ثبت کنید.
خیر. افزایش سالانه برای تغییر عمومی مستمری اعمال می‌شود، اما همسان سازی با هدف کاهش فاصله مستمری با حقوق شاغل هم‌تراز انجام می‌گیرد. این دو ممکن است در یک فیش یا در زمان‌های متفاوت اعمال شوند.
در صورت تعلق مقررات به مستمری بازماندگان، ذی‌نفع یا نماینده قانونی او می‌تواند درخواست بررسی بدهد. سهم هر بازمانده، نوع مستمری و اطلاعات پرونده در محاسبه اثرگذار است.
مهلت اعتراض به نوع تصمیم و مرجع رسیدگی بستگی دارد و نباید آن را با مهلت پرداخت یا اصلاح فیش یکی دانست. بهتر است اعتراض اداری بدون تأخیر ثبت شود و در صورت دریافت پاسخ منفی، مهلت‌های قانونی مرجع قضایی همان زمان بررسی شود.
برای ثبت درخواست در شعبه معمولاً الزامی نیست؛ اما در پرونده‌های پیچیده، داشتن وکیل می‌تواند به تعیین خواسته، جمع‌آوری دلیل، تشخیص مرجع صالح و پیگیری مابه‌التفاوت کمک کند. وکیل نیز باید بر اساس اسناد واقعی پرونده، امکان موفقیت را ارزیابی کند.
همسان سازی حقوق بازنشستگان تامین اجتماعی یک فرآیند محاسباتی و مرحله‌ای است و نباید آن را با افزایش عمومی مستمری یکسان دانست. مبلغ نهایی به مقررات سال اجرا، اعتبار اختصاص‌یافته، سابقه بیمه، دستمزد مبنا و اطلاعات شغلی بستگی دارد. بهترین اقدام، بررسی دقیق فیش و سوابق، ثبت اعتراض در شعبه تأمین اجتماعی، دریافت شماره پیگیری و نگهداری پاسخ کتبی است. اگر پس از پیگیری اداری، اشتباه اصلاح نشد، می‌توان با تنظیم خواسته دقیق و پیوست‌کردن مدارک، موضوع را در مرجع صالح مطرح کرد.