آیا پرداخت مبلغ معامله به حساب فردی غیر از فروشنده باعث از بین رفتن تعهد خریدار میشود؟ واریز ثمن معامله به حساب شخص غیر از فروشنده فقط زمانی اصولاً پرداخت معتبر محسوب میشود که فروشنده آن را اجازه داده باشد، شخص دریافتکننده نماینده یا مأذون از طرف او باشد، یا از اوضاع و مدارک معامله چنین اجازهای بهطور قابل اثبات احراز شود. صرف انجام حواله بانکی، بدون اثبات ارتباط دریافتکننده با فروشنده، همیشه خریدار را بریالذمه نمیکند.
اصل مهم این است که ثمن باید به فروشنده یا شخصی پرداخت شود که از طرف او اختیار دریافت دارد. این اختیار ممکن است در قرارداد، الحاقیه، پیام مکتوب، وکالتنامه، رسید قبلی یا حتی رفتار روشن و قابل اثبات فروشنده وجود داشته باشد. برای نمونه، اگر فروشنده در قرارداد شماره حساب همسر، شریک تجاری یا نماینده خود را اعلام کرده باشد، پرداخت به آن حساب میتواند در حکم پرداخت به فروشنده باشد.
همچنین اگر فروشنده پس از انتقال وجه، دریافت آن را تأیید کند یا بر مبنای همان پرداخت، تعهدات خود را اجرا نماید، این رفتار میتواند بهعنوان قرینه مهم پذیرفته شود. با این حال، بهتر است اجازه پرداخت به حساب شخص ثالث پیش از واریز و بهصورت روشن و قابل استناد ثبت شود.
خریدار معمولاً باید اصل پرداخت و ارتباط آن با معامله را نشان دهد؛ اما اثبات اینکه حساب متعلق به شخص ثالث با اجازه فروشنده معرفی شده، اهمیت جداگانهای دارد. رسید بانکی فقط انتقال وجه را ثابت میکند و لزوماً ثابت نمیکند که فروشنده طلب خود را دریافت کرده است. بنابراین، قرارداد، پیامها، مکاتبات، رسید دریافت، شهادت اشخاص مطلع و سوابق مذاکرات میتوانند در کنار سند بانکی بررسی شوند.
اگر اجازه فروشنده اثبات نشود، او ممکن است همچنان مطالبه ثمن کند و خریدار ناچار شود برای اثبات ایفای تعهد خود دفاع کند. در چنین وضعی، دریافتکننده وجه نیز ممکن است طرف اختلاف قرار گیرد؛ زیرا دریافت پول بدون مجوز میتواند موضوع مطالبه استرداد وجه یا بررسی مسئولیت قراردادی و خارج از قرارداد باشد. نتیجه نهایی به متن قرارداد، قصد طرفین، رابطه دریافتکننده با فروشنده و سایر دلایل بستگی دارد.
این موضوع با معرفی حساب از سوی فروشنده تفاوت دارد. در حالت نخست، خریدار شخصاً حسابی را انتخاب میکند؛ اما در حالت دوم، پرداخت بر اساس دستور یا اجازه طلبکار انجام میشود. همچنین واریز وجه به حساب بنگاه یا واسطه، بهخودیخود به معنای پرداخت ثمن نیست؛ مگر اینکه حدود اختیار او و اجازه دریافت وجه روشن باشد.
فرض کنید «الف» ملکی را از «ب» خرید و طبق پیام فروشنده، مبلغ مرحله نخست را به حساب برادر او واریز کرد. در پیام، شماره حساب و عبارت «بابت قسط قرارداد فروش» درج شده بود. اگر اصالت پیام و تعلق شماره حساب به برادر فروشنده ثابت شود، این مدارک میتواند نشان دهد واریز ثمن معامله به حساب شخص غیر از فروشنده با دستور فروشنده انجام شده است. اما اگر فقط برادر فروشنده شماره حساب را ارسال کرده باشد و فروشنده آن را تأیید نکرده باشد، اثبات پرداخت معتبر دشوارتر خواهد بود.
نخست باید قرارداد، رسید بانکی، پیامها و سوابق تماس حفظ و از تغییر یا حذف آنها جلوگیری شود. سپس اظهارنامهای برای فروشنده ارسال شود و تاریخ، مبلغ، شماره پیگیری و مبنای پرداخت در آن ذکر گردد. اگر فروشنده دریافت وجه را انکار کند، انتخاب دعوا و مرجع صالح به خواسته، مبلغ، نوع قرارداد و دلایل موجود بستگی دارد و بررسی اسناد توسط وکیل یا مشاور حقوقی میتواند از طرح ادعای نادرست جلوگیری کند.
واریز ثمن معامله به حساب شخص غیر از فروشنده ذاتاً نه همیشه باطل است و نه همیشه موجب برائت خریدار میشود. معیار اصلی، وجود اجازه قابل اثبات و ارتباط پرداخت با قرارداد است. امنترین روش، درج صریح حساب ثالث در قرارداد، اخذ تأیید کتبی فروشنده و نگهداری کامل مدارک بانکی و مکاتبات است.