آیا میتوان ملکی را که با صلح عمری منتقل شده برای دریافت وام یا تضمین بدهی وثیقه کرد؟ بله، وثیقه گذاشتن سند صلح عمری در اصل امکانپذیر است، اما شخصی که مالک رسمی ملک است باید برای تنظیم سند رهنی یا ارائه وثیقه اقدام کند. در صلح عمری معمولاً مالکیت عین به متصالح منتقل میشود و مصالح تا پایان عمر، حق استفاده و بهرهبرداری از ملک را برای خود حفظ میکند؛ بنابراین باید میان مالکیت، حق انتفاع و شروط مندرج در سند تفاوت گذاشت.
اگر صلحنامه در دفترخانه تنظیم و مالکیت متصالح بهصورت رسمی ثبت شده باشد، اصولاً متصالح مالک رسمی محسوب میشود و میتواند با رعایت مقررات، ملک را در رهن بانک یا طلبکار قرار دهد. بااینحال، بانک تنها به مشاهده عبارت «صلح عمری» اکتفا نمیکند و متن کامل سند، حدود اختیار مالک، وجود حق فسخ، ممنوعیت انتقال یا رهن و وضعیت ثبتی ملک را بررسی خواهد کرد.
مصالحی که فقط حق عمریِ استفاده از ملک را برای خود نگه داشته است، معمولاً مالک عین نیست و نمیتواند مستقلاً ملک را بابت بدهی خود وثیقه بگذارد. در چنین شرایطی، امضای مالک رسمی و بررسی حقوق شخص صاحب حق انتفاع ضروری است. رهن ملک نیز معمولاً حقوقی را که پیش از آن بهطور معتبر ایجاد شده، از بین نمیبرد؛ به همین دلیل ممکن است ارزش وثیقه برای بانک کاهش یابد.
مدارک دقیق به بانک، دفترخانه و نوع تعهد بستگی دارد، اما معمولاً موارد زیر مطالبه میشود:
پس از موافقت مرجع دریافتکننده وثیقه، دفترخانه مفاد رهن، مبلغ تعهد، مدت بازپرداخت و حدود مسئولیت راهن را در سند رسمی درج میکند. پیش از امضا باید روشن شود که رهن، شامل تمام ملک است یا سهم مشاع، و آیا حق انتفاع عمری در سند بهصراحت محفوظ مانده است یا خیر.
مهمترین خطر، نادیده گرفتن شرطی در صلحنامه است که انتقال، رهن یا معامله را ممنوع کرده باشد. همچنین اگر مالک بدهی خود را نپردازد، طلبکار میتواند از مسیر قانونی اجرای وثیقه را پیگیری کند؛ در این حالت احتمال فروش ملک وجود دارد، هرچند اعتبار و تقدم حقوق صاحب انتفاع باید با توجه به سند و مقررات مربوط بررسی شود. امضای سند سفید، وکالتنامه مبهم یا توافق شفاهی با بانک و طلبکار نیز میتواند اثبات حقوق مالک و مصالح را دشوار کند.
فرض کنید پدری ملک خود را با صلح عمری به دخترش منتقل کرده و در سند، حق سکونت و استفاده تا پایان عمر برای پدر محفوظ مانده است. دختر برای دریافت تسهیلات قصد وثیقه گذاشتن سند صلح عمری را دارد. اگر سند منع رهن نداشته باشد، بانک میتواند پس از بررسی رسمی ملک و حقوق پدر، با رهن موافقت کند؛ اما ارزشگذاری و تصمیم نهایی بانک ممکن است به علت وجود حق انتفاع کاهش یابد. اگر در صلحنامه شرط ممنوعیت رهن آمده باشد، پذیرش وثیقه بدون اصلاح یا بررسی حقوقی سند، تصمیم پرریسکی خواهد بود.
وثیقه گذاشتن سند صلح عمری بهطور مطلق ممنوع نیست، اما نتیجه آن به مالک رسمی، متن صلحنامه، حق انتفاع، شروط محدودکننده و نظر مرجع پذیرنده وثیقه بستگی دارد. پیش از هر امضا، استعلام ثبتی و بررسی کامل سند توسط دفترخانه یا وکیل متخصص ضروری است تا رهن، حقوق مصالح و مالک را بیش از حدود قانونی در معرض خطر قرار ندهد.