آیا مستأجر پس از پایان مدت اجاره میتواند از مالک سرقفلی مطالبه کند؟ پاسخ کوتاه این است که پرداخت سرقفلی بعد از انقضای مدت اجاره خودکار و قطعی نیست و به قانون حاکم بر قرارداد، مفاد اجارهنامه، نحوه ایجاد حق و علت تخلیه بستگی دارد. در قراردادهای مشمول قانون روابط موجر و مستأجر سال ۱۳۵۶، ممکن است مستأجر هنگام تخلیه مستحق دریافت حق کسب و پیشه یا تجارت باشد؛ اما در قراردادهای تابع قانون سال ۱۳۷۶، صرف پایان مدت اجاره معمولاً برای ایجاد حق جدید کافی نیست.
سرقفلی معمولاً مبلغ یا حقی است که بر پایه قرارداد و توافق طرفین، در ابتدای اجاره یا هنگام انتقال حق استیجاری ایجاد میشود. در مقابل، حق کسب و پیشه یا تجارت بیشتر به فعالیت مستأجر، شهرت محل، جذب مشتری و استمرار کسبوکار مربوط است و در بسیاری از روابط اجارهای قدیمی، حتی بدون تصریح روشن در قرارداد، آثار قانونی پیدا میکند.
بنابراین، پرداخت سرقفلی بعد از انقضای مدت اجاره را نباید با مطالبه حق کسب و پیشه یکسان دانست. تاریخ انعقاد قرارداد، تمدیدهای بعدی، پرداخت وجه، اجازه انتقال به غیر و علت درخواست تخلیه، همگی در تشخیص حق مؤثرند. در قراردادهای جدید، اگر مبلغی به عنوان سرقفلی پرداخت شده باشد، متن قرارداد و تعهد مالک درباره استرداد یا ارزیابی آن اهمیت اساسی دارد.
در برخی پروندهها، مالک باید پیش از تخلیه حق مالی مستأجر را پرداخت یا امکان تعیین آن را فراهم کند. در مقابل، اگر مستأجر بدون حق قانونی پس از پایان مدت در ملک بماند، ممکن است با مطالبه اجرتالمثل و هزینههای دادرسی روبهرو شود. به همین دلیل، ماندن در ملک بدون توافق کتبی، جایگزین مطالبه سرقفلی نیست.
فرض کنید مستأجر یک فروشگاه از سالها قبل در ملک فعالیت داشته و قرارداد او پیش از تصویب قانون سال ۱۳۷۶ منعقد شده است. مالک پس از پایان مدت، تخلیه را درخواست میکند و مستأجر مدعی پرداخت سرقفلی بعد از انقضای مدت اجاره میشود. دادگاه صرفاً با دیدن پایان مدت قرارداد تصمیم نمیگیرد؛ بلکه تاریخ قرارداد، سابقه تصرف، رسیدهای پرداخت، نوع تخلف احتمالی و علت تخلیه را بررسی میکند. نتیجه ممکن است تعیین حق کسب و پیشه، رد مطالبه یا ارجاع امر به کارشناس برای ارزیابی باشد.
عنوان دعوا باید با وضعیت واقعی رابطه استیجاری هماهنگ باشد. پیش از امضای رضایتنامه تخلیه یا تحویل کلید، بهتر است تکلیف سرقفلی، وجه تضمین، اجارههای معوق و خسارتها در صورتجلسه روشن شود. پرداخت سرقفلی بعد از انقضای مدت اجاره ممکن است به توافق، حکم دادگاه یا ارزیابی کارشناس نیاز داشته باشد و نمیتوان مبلغی ثابت برای همه پروندهها تعیین کرد.
پایان مدت اجاره بهتنهایی نه حق مستأجر را ثابت میکند و نه آن را از بین میبرد. قانون حاکم، متن قرارداد، سابقه پرداخت و علت تخلیه تعیینکنندهاند. برای جلوگیری از از دست رفتن دلایل، مستأجر باید اسناد را حفظ و پیش از تخلیه یا طرح دعوا، وضعیت حقوقی ملک را دقیق بررسی کند.