آیا میتوان ملکی را که پدر در اختیار فرزند یا شخص دیگری قرار داده، دوباره مطالبه کرد؟ بله، پس گرفتن ملک پدری به نوع انتقال و وضعیت سند بستگی دارد؛ اگر ملک فقط برای استفاده موقت، امانت یا سکونت در اختیار دیگری بوده باشد، مالک میتواند با اثبات مالکیت و پایان اذن، تخلیه یا استرداد ملک را پیگیری کند، اما اگر انتقال با سند رسمی، قرارداد معتبر، هبه یا بیع انجام شده باشد، موضوع به شرایط همان معامله وابسته است.
نخست باید مشخص شود پدر همچنان مالک قانونی ملک است یا پس از فوت او، ملک میان ورثه قرار گرفته است. مالک رسمی میتواند در برابر تصرف بدون اجازه، دعوای مناسب مانند خلع ید یا تخلیه را مطرح کند. با این حال، صرف رابطه خانوادگی برای بازگرداندن ملک کافی نیست. اگر پدر ملک را بهطور قطعی فروخته یا هبه کرده و انتقال نیز معتبر باشد، رجوع یا ابطال آن فقط در شرایط قانونی و با دلیل قابل قبول امکانپذیر است.
پس از فوت پدر، هر وارث فقط نسبت به سهمالارث خود حق دارد و نمیتواند به تنهایی کل ملک را مطالبه کند؛ مگر آنکه وکالت یا اختیار قانونی از دیگر ورثه داشته باشد. همچنین ممکن است پیش از تقسیم ترکه، دعوای انحصاری درباره یک بخش مشخص با مشکل روبهرو شود. در این وضعیت، تعیین سهمها و در صورت نیاز افراز یا فروش ملک مشاع اهمیت دارد.
مدارک باید با ادعای مطرحشده هماهنگ باشند. مهمترین موارد عبارتاند از:
تصویر سند به تنهایی همیشه پاسخگو نیست؛ زیرا ممکن است ملک به دیگری منتقل شده یا درباره آن قرارداد، رهن، بازداشت یا دعوای قبلی وجود داشته باشد. پیش از طرح دعوا، استعلام وضعیت ثبتی و بررسی زنجیره انتقال اهمیت زیادی دارد.
ابتدا باید عنوان دقیق دعوا انتخاب شود. در تصرف بدون اجازه، معمولاً خلع ید یا تخلیه مطرح میشود؛ در اختلاف درباره مالکیت، دعوای اثبات یا ابطال معامله ممکن است لازم باشد و در املاک مشاع، تقسیم یا افراز نیز مطرح میشود. ارسال اظهارنامه برای اعلام پایان اذن و مطالبه تحویل ملک، در بسیاری از پروندهها اقدام مفیدی است، هرچند جایگزین دعوای لازم نیست.
دادخواست باید از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت شود و معمولاً دادگاه محل وقوع ملک صلاحیت رسیدگی دارد. هزینه دادرسی و حقالوکاله رقم ثابتی برای همه پروندهها ندارد و به نوع دعوا، ارزش معاملاتی یا خواسته، تعداد اسناد و نیاز به کارشناسی وابسته است. مدت رسیدگی نیز به شعبه، اعتراضها، کارشناسی و کامل بودن مدارک بستگی دارد؛ بنابراین نمیتوان زمان قطعی اعلام کرد.
فرض کنید پدری سند رسمی خانه را به نام خود دارد و سالها آن را بدون دریافت اجاره در اختیار پسرش گذاشته است. اگر دلیلی بر فروش یا هبه وجود نداشته باشد، پدر میتواند برای پس گرفتن ملک پدری، پس از اعلام پایان اجازه، دعوای متناسب با وضعیت تصرف را مطرح کند. اما اگر پسر سند رسمی انتقال یا قرارداد معتبر فروش ارائه دهد، صرف پشیمانی پدر موجب بازگشت ملک نمیشود و باید اعتبار معامله یا وجود سبب قانونی برای فسخ و ابطال اثبات شود.
برای پس گرفتن ملک پدری، ابتدا باید مالک واقعی، نوع انتقال، وضعیت ثبتی و حدود تصرف روشن شود. اقدام عجولانه، تغییر قفل یا درگیری فیزیکی میتواند مسئولیت جداگانه ایجاد کند. جمعآوری مدارک، استعلام ثبتی و انتخاب عنوان صحیح دعوا، شانس پیگیری مؤثر را افزایش میدهد؛ بهویژه زمانی که ملک میان چند وارث یا درگیر معاملههای متعدد باشد.