آیا میتوان مبلغی را که به دیگری بخشیدهاید پس گرفت؟ در بسیاری از موارد، پول هبه داده شده پس از تحقق هبه و تحویل وجه، با اعلام رجوع قابل مطالبه است؛ اما این حق مطلق نیست و به وضعیت وجه، رابطه طرفین، وجود عوض و امکان اثبات هبه بستگی دارد. در حقوق ایران، هبه زمانی شکل میگیرد که شخص مال خود را رایگان به دیگری تملیک کند و گیرنده نیز آن را قبول و قبض کرده باشد. بنابراین، صرف انتقال بانکی همیشه به معنای هبه نیست و ممکن است قرض، پرداخت بدهی یا کمک بلاعوض تلقی شود.
اصل بر این است که واهب، یعنی بخشنده، پس از قبض مال میتواند از هبه رجوع کند؛ مگر آنکه یکی از موانع قانونی وجود داشته باشد. مهمترین موانع عبارتاند از:
در مورد وجه نقد، تشخیص امکان رجوع دشوارتر است؛ زیرا اگر وجه با سایر داراییهای گیرنده مخلوط یا خرج شده باشد، اثبات بقای عین هبهشده ممکن است با مشکل مواجه شود. در مقابل، وجود مبلغ در حسابی مشخص یا نگهداری وجه به شکل قابل شناسایی، میتواند در ارزیابی دادگاه مؤثر باشد.
کسی که مدعی هبه است باید ارکان آن را اثبات کند؛ و کسی که خواهان پس گرفتن پول هبه داده شده است، معمولاً باید نشان دهد انتقال با قصد بخشش انجام شده و قبض نیز تحقق یافته است. رسید بانکی فقط وقوع انتقال را ثابت میکند، نه علت آن را. برای تقویت ادعا، مدارک زیر اهمیت دارند:
اگر انتقالدهنده مدعی قرض باشد، موضوع متفاوت است و باید تعهد به بازپرداخت اثبات شود. همچنین پرداخت نفقه، ثمن معامله، ودیعه یا تسویه حساب را نباید با هبه اشتباه گرفت.
بهتر است ابتدا رجوع از هبه بهصورت روشن و قابل اثبات، ترجیحاً از طریق اظهارنامه، به گیرنده اعلام شود. سپس مدارک انتقال و دلایل هبه گردآوری و دادخواست مناسب با خواسته استرداد مال یا وجه مطرح میشود. مرجع صالح و شیوه رسیدگی به ارزش خواسته، محل اقامت خوانده و مقررات جاری صلاحیت بستگی دارد. اگر وجه همچنان در حساب گیرنده باشد، درخواست تأمین خواسته نیز ممکن است، ولی پذیرش آن به شرایط قانونی و تشخیص مرجع رسیدگی وابسته است.
فرض کنید مریم مبلغی را به حساب خواهرش واریز و در پیام خود اعلام کند که این مبلغ هدیه است. اگر خواهر مبلغ را قبول کند، اما پیش از انتقال به شخص دیگر، مریم از هبه رجوع کند، امکان مطالبه پول هبه داده شده به مدارک و نبود موانع رجوع بستگی دارد. اگر ثابت شود وجه بابت خرید مشترک یا قرض پرداخت شده، دعوا عنوان دیگری پیدا میکند. همچنین اگر هبه به فرزند انجام شده باشد، رجوع اصولاً با مانع قانونی روبهرو خواهد بود.
برای پس گرفتن پول هبه داده شده، نخست باید ماهیت واقعی پرداخت، تحقق قبض، بقای وجه و نبود موانع قانونی بررسی شود. انتقال بانکی بهتنهایی کافی نیست و نتیجه پرونده به مجموعه اسناد، اظهارات طرفین و قرائن بستگی دارد. پیش از طرح دعوا، بررسی مدارک با وکیل یا مشاور حقوقی میتواند از انتخاب خواسته نادرست و تحمیل هزینههای اضافی جلوگیری کند.