آیا دارنده میتواند بابت کل مبلغ چک اقدام کند، در حالی که بدهی واقعی کمتر است؟ پاسخ کوتاه این است که در موضوع چک ضمانت که بیشتر از طلب برگشت خورده، اصل بر استحقاق دارنده نسبت به طلب واقعی و قابل اثبات است، نه مبلغ اضافی مندرج در چک. بااینحال، صادرکننده باید بتواند ضمانتی بودن چک، میزان بدهی و پرداختها یا تعهدات انجامشده را با مدارک معتبر ثابت کند؛ زیرا صرف ادعای بیشتر بودن مبلغ، همیشه مانع مطالبه کل وجه چک نمیشود.
گاهی چک برای تضمین حسن اجرای قرارداد، تخلیه ملک، بازپرداخت وام یا انجام تعهد صادر میشود و مبلغ آن برای پوشش خسارت احتمالی، بیش از اصل طلب تعیین میگردد. این موضوع بهتنهایی به دارنده اجازه نمیدهد بدون تحقق شرط ضمانت، وجه چک را مطالبه کند. اگر در قرارداد نوشته شده باشد چک فقط در صورت تخلف یا تا میزان خسارت قابل وصول است، صادرکننده میتواند به رابطه پایه و حدود اختیار دارنده استناد کند.
البته چک، بهویژه اگر بدون درج توضیح کافی صادر شده باشد، ممکن است از نظر شکلی سندی قابل مطالبه تلقی شود. بنابراین باید میان مبلغ اسمی چک، طلب قراردادی و خسارت اثباتشده تفاوت گذاشت. دادگاه معمولاً با بررسی قرارداد، رسیدها، صورتحساب و نحوه ایجاد تعهد درباره میزان واقعی بدهی تصمیم میگیرد.
در دعوای مربوط به چک ضمانت که بیشتر از طلب برگشت خورده، دفاع مؤثر به مدارکی وابسته است که هم ضمانتی بودن چک و هم مبلغ واقعی بدهی را نشان دهد. مدارک مهم عبارتاند از:
بهتر است صادرکننده پیش از هر اقدامی، تصویر گواهی عدم پرداخت، قرارداد و سوابق مالی را بررسی کند. طرح ادعای کلی مانند «چک فقط امانت بوده» بدون دلیل، ممکن است کافی نباشد. همچنین توقف خودسرانه پرداخت یا طرح شکایت کیفری بدون بررسی شرایط، میتواند مسئولیتهای جداگانه ایجاد کند.
اگر چک بابت طلب قطعی و حالشده صادر شده باشد، دارنده میتواند برای مبلغ مندرج در آن اقدام کند؛ اما در رابطه مستقیم میان صادرکننده و دارنده، ادعای دریافت مبلغ اضافی قابل بررسی است. چنانچه دارنده چک را به شخص دیگری منتقل کرده باشد، وضعیت دفاع صادرکننده به نحوه انتقال، آگاهی منتقلالیه از ضمانتی بودن چک و اسناد موجود بستگی دارد و نتیجه از پیش قطعی نیست.
در مواردی که اجراییه یا دادخواست برای کل مبلغ صادر شده است، صادرکننده باید در مهلتهای مقرر همان ابلاغیه، اعتراض یا دفاع خود را ثبت کند. درخواست رسیدگی به رابطه پایه، مطالبه استرداد وجه اضافی یا تقاضای تأمین مناسب، بسته به پرونده، ممکن است قابل طرح باشد؛ اما هرکدام شرایط شکلی و اثباتی خاص خود را دارد.
فرض کنید علی برای تضمین اجرای قرارداد تعمیرات، چکی به مبلغ ۳۰۰ میلیون تومان به پیمانکار میدهد؛ در حالی که پس از پایان کار، طبق صورتحساب و پرداختهای بانکی، فقط ۱۲۰ میلیون تومان خسارت قابل بررسی باقی مانده است. پیمانکار کل چک را برگشت میزند. علی با ارائه قرارداد، رسید پرداخت و گزارش کارشناسی میتواند ادعا کند چک ضمانت که بیشتر از طلب برگشت خورده و وصول مبلغ اضافی فاقد مبنای قراردادی است. نتیجه نهایی به متن قرارداد، اثبات تخلف و نظر مرجع رسیدگی درباره خسارت بستگی دارد، نه صرفاً ادعای یکی از طرفین.
در پرونده چک ضمانت که بیشتر از طلب برگشت خورده، مهمترین اقدام جمعآوری اسناد رابطه پایه و تفکیک طلب واقعی از مبلغ تضمینی است. چک ضمانت لزوماً معادل بدهی قطعی نیست، اما دفاع در برابر آن نیز بدون دلیل کافی موفق نخواهد بود. بررسی قرارداد توسط وکیل، ثبت بهموقع اعتراض و پرهیز از پرداخت یا توافق شتابزده، میتواند از تحمیل مبلغی بیش از تعهد واقعی جلوگیری کند.