آخرین به‌روزرسانی ۱۴۰۵/۰۶/۲۲ (یکشنبه - ۲۲ شهریور ۱۴۰۵)

کودک آزاری توسط پدر و مادر، حتی اگر در محیط خانه و با عنوان تربیت انجام شود، در صورت ایجاد آسیب جسمی، روانی، اخلاقی یا به خطر انداختن سلامت و رشد کودک می‌تواند قابل پیگیری کیفری و حمایتی باشد. کودک آزاری توسط پدر و مادر فقط کتک زدن نیست؛ تحقیر، تهدید، محروم‌کردن شدید از نیازهای اساسی، رها کردن کودک و اجبار او به کارهای زیان‌بار نیز ممکن است مشمول مقررات حمایتی و کیفری شود. اگر کودک در خطر فوری است، ابتدا او را از محل خطر دور کنید و با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید.

برای مثال، اگر پدری به صورت مستمر فرزند خود را کتک بزند یا مادری کودک را در خانه حبس کند، موضوع تنها یک اختلاف خانوادگی محسوب نمی‌شود. والد دیگر، خویشاوندان، معلم، پزشک یا هر فرد مطلع می‌تواند موضوع را گزارش کند. در شرایط اضطراری، حفظ جان و سلامت کودک بر جمع‌آوری کامل مدارک مقدم است و مقام‌های حمایتی و قضایی می‌توانند برای جلوگیری از ادامه آسیب مداخله کنند.

در قوانین ایران، حمایت از اطفال و نوجوانان محدود به برخورد با ضرب و جرح نیست. هر رفتار یا ترک رفتاری که به کودک آسیب جسمی یا روانی وارد کند، سلامت یا رشد او را در معرض خطر قرار دهد یا موجب بهره‌کشی و سوءاستفاده شود، با توجه به شرایط پرونده قابل بررسی است. سن کودک، شدت و تکرار رفتار، عمدی یا غیرعمدی بودن آن، نتیجه آسیب و رابطه مرتکب با کودک در تصمیم قضایی اثر دارد.

کودک آزاری توسط پدر و مادر می‌تواند شکل‌های مختلفی داشته باشد؛ از جمله ضرب و جرح، سوزاندن، بستن یا حبس کردن، تهدید و توهین مستمر، تحقیر در برابر دیگران، محرومیت غیرمتعارف از غذا و درمان، وادار کردن کودک به تکدی‌گری یا کارهای خطرناک و همچنین بی‌توجهی شدید به نیازهای اساسی او. تنبیه بدنی یا رفتاری که موجب آسیب شود، صرفاً به دلیل اینکه مرتکب پدر یا مادر است، از شمول رسیدگی قانونی خارج نمی‌شود.

اگر خطر فوری وجود دارد، با پلیس ۱۱۰ یا اورژانس اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید و نشانی دقیق، نوع خطر و وضعیت فعلی کودک را توضیح دهید. در صورت وجود آسیب جسمی، کودک را به مرکز درمانی منتقل کنید و از پزشک بخواهید شرح آسیب‌ها و علت اعلام‌شده را در پرونده پزشکی ثبت کند. اگر انتقال کودک بدون همراهی مأمور یا مددکار ممکن نیست، موضوع را هنگام تماس با مرجع امدادی مطرح کنید.

برای کودک آزاری توسط پدر و مادر، شکایت کیفری را می‌توان از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کرد. در متن شکایت باید مشخصات کودک و مشتکی‌عنه، رابطه خانوادگی، تاریخ و محل وقوع، شرح دقیق رفتار، دفعات تکرار، نوع آسیب و نام شاهدان نوشته شود. پرونده معمولاً برای تحقیقات به دادسرا و ضابطان ارجاع می‌شود و در صورت نیاز، کودک به پزشکی قانونی، مددکاری یا مراکز تخصصی ارزیابی معرفی خواهد شد.

• در خطر فوری، به جای صبر برای تکمیل مدارک، تماس اضطراری بگیرید.
• از روبه‌رو کردن کودک با فرد آزارگر یا وادار کردن او به تکرار مداوم ماجرا خودداری کنید.
• اگر کودک توانایی بیان موضوع را دارد، بدون القای پاسخ و با آرامش به صحبت او گوش دهید.
• زمان تماس‌ها، پیام‌ها، مراجعه درمانی و دفعات مشاهده آسیب را یادداشت کنید.
• در صورت نگرانی از امنیت کودک، موضوع را با مددکار اجتماعی و مرجع قضایی در میان بگذارید.

برای اثبات کودک آزاری توسط پدر و مادر، هیچ دلیل واحدی در همه پرونده‌ها ضروری نیست و قاضی مجموعه قرائن را بررسی می‌کند. گواهی پزشکی قانونی، مدارک بیمارستان، عکس و فیلم معتبر، پیامک‌ها و فایل‌های صوتی، گزارش کلانتری، گزارش اورژانس اجتماعی، اظهارات معلمان و همسایگان و شهادت اشخاصی که مستقیماً موضوع را دیده یا شنیده‌اند، می‌تواند اهمیت داشته باشد.

عکس‌برداری از جراحت باید بدون دستکاری یا تغییر فایل انجام شود. پیام‌ها و فایل‌ها را حذف نکنید و در صورت امکان نسخه اصلی آن‌ها را نگه دارید. اگر آزار روانی یا بی‌توجهی شدید مطرح است، گزارش مدرسه، افت ناگهانی تحصیلی، مراجعه به روان‌شناس و اظهارات مددکار می‌تواند در کنار سایر دلایل به روشن شدن وضعیت کمک کند. ادعاهای کلی مانند «با کودک بدرفتاری می‌شود» معمولاً کافی نیست و بهتر است رفتار، زمان، مکان و نتیجه آن دقیق توضیح داده شود.

مجازات کودک آزاری توسط پدر و مادر به نوع رفتار و عنوان اتهامی بستگی دارد. اگر رفتار موجب صدمه بدنی شده باشد، علاوه بر مجازات کیفری مربوط به ضرب و جرح، موضوع دیه و در موارد بسیار شدید سایر عناوین قانونی نیز بررسی می‌شود. تهدید، توهین، حبس غیرقانونی، رها کردن کودک، بهره‌کشی و وادار کردن او به کارهای زیان‌بار نیز هرکدام ممکن است عنوان جداگانه‌ای داشته باشند.

دادگاه می‌تواند با توجه به وضعیت کودک و خطر ادامه رفتار، اقدامات حمایتی لازم را بررسی کند. در پرونده‌های خانوادگی، امکان طرح موضوع حضانت، سلب یا محدود شدن حضانت، تعیین سرپرست یا امین موقت و جلوگیری از تماس زیان‌بار با کودک وجود دارد. تصمیم درباره حضانت خودکار و فوری نیست و بر اساس مصلحت کودک، گزارش مددکاری، نظر کارشناسی و وضعیت والدین اتخاذ می‌شود. بنابراین، حتی اگر آزارگر پدر یا مادر باشد، حفظ مصلحت و امنیت کودک معیار اصلی رسیدگی است.

در ادامه یک نمونه متن برای شروع شکایت ارائه می‌شود. این متن باید با واقعیت پرونده تطبیق داده شود و از درج مطالب نادرست یا اغراق‌آمیز در آن خودداری شود.

ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب

اینجانب .......... به عنوان .......... کودک ..........، علیه آقای/خانم .......... به نشانی ..........، به اتهام ایراد صدمه، تهدید، توهین، بی‌توجهی زیان‌بار یا هر عنوان قانونی منطبق با رفتار انجام‌شده، اعلام شکایت می‌کنم. مشتکی‌عنه در تاریخ‌ها و دفعات .......... در محل .......... با انجام رفتارهایی از قبیل .......... موجب آسیب جسمی، روحی یا به خطر افتادن سلامت کودک شده است. آثار و نتایج این رفتار شامل .......... است.

دلایل و مستندات عبارت‌اند از: گواهی و سوابق درمانی، معرفی به پزشکی قانونی، گزارش کلانتری یا اورژانس اجتماعی، شهادت شهود، پیام‌ها و تصاویر و سایر مدارک موجود. با توجه به احتمال تکرار رفتار و نگرانی از امنیت کودک، تقاضای انجام تحقیقات فوری، ارجاع کودک به پزشکی قانونی و مددکاری، اتخاذ تصمیم حمایتی برای جلوگیری از ادامه خطر و تعقیب قانونی مشتکی‌عنه را دارم.

نام و نام خانوادگی، کد ملی، نشانی، شماره تماس و امضا

رسیدگی کیفری معمولاً از طریق دادسرا و سپس دادگاه کیفری انجام می‌شود و ثبت شکواییه از مسیر دفاتر خدمات الکترونیک قضایی صورت می‌گیرد. اگر موضوع با حضانت، ملاقات یا سرپرستی ارتباط داشته باشد، ممکن است رسیدگی خانوادگی نیز در دادگاه خانواده ضرورت پیدا کند. مراجعه به کلانتری یا تماس با اورژانس اجتماعی برای شروع حمایت فوری، جای ثبت رسمی شکایت را در همه موارد نمی‌گیرد؛ بنابراین بهتر است پس از رفع خطر، روند قضایی نیز پیگیری شود.

هزینه ثبت شکواییه و خدمات قضایی بر اساس تعرفه‌های زمان ثبت دریافت می‌شود و هزینه پزشکی، کارشناسی یا سایر اقدامات نیز ممکن است به پرونده اضافه شود. برای کودکانی که دسترسی مالی ندارند، می‌توان از مددکاری اجتماعی، واحد معاضدت قضایی یا درخواست معرفی به نهادهای حمایتی کمک گرفت. درباره مهلت، یک زمان واحد برای همه رفتارها وجود ندارد؛ چون ضرب و جرح، تهدید، توهین، ترک مراقبت و جرایم دیگر مقررات متفاوتی دارند. با این حال، گزارش و شکایت باید در سریع‌ترین زمان ممکن انجام شود.

آیا فقط والد دیگر می‌تواند شکایت کند؟

خیر. هر شخصی که از آزار یا خطر جدی برای کودک مطلع است می‌تواند موضوع را به پلیس، اورژانس اجتماعی، دادسرا یا مراجع حمایتی اعلام کند. در موارد فوری، گزارش‌دهنده لازم نیست ابتدا همه مدارک را فراهم کند.

اگر کودک از ترس حاضر به صحبت نباشد چه باید کرد؟

نباید او را تهدید، بازجویی یا مجبور به بیان جزئیات کرد. گزارش خود را بر اساس مشاهدات عینی ارائه دهید و درخواست ارزیابی توسط مددکار یا روان‌شناس متخصص کودک کنید. اظهارات کودک باید در فضای امن و با روش مناسب بررسی شود.

آیا تنبیه بدنی خفیف هم قابل پیگیری است؟

شدت آسیب در تصمیم قضایی مؤثر است، اما عنوان تربیت یا خفیف بودن ادعایی رفتار، به‌تنهایی مانع بررسی نیست. اگر رفتار باعث آسیب، ترس شدید، تکرار خشونت یا تهدید سلامت کودک شده باشد، موضوع قابل گزارش و ارزیابی است.

آیا می‌توان کودک را از ملاقات با والد آزارگر منع کرد؟

در شرایط خطرناک، باید فوراً موضوع را به مرجع قضایی و مددکاری اعلام کرد و درخواست تصمیم حمایتی داد. جلوگیری خودسرانه و دائمی از ملاقات ممکن است تبعات حقوقی داشته باشد؛ اما مقام قضایی می‌تواند با توجه به مصلحت کودک، ملاقات را محدود، supervised یا موقتاً متوقف کند.

اگر آزارگر از بستگان نزدیک باشد، آیا شکایت امکان‌پذیر است؟

بله. خویشاوندی، ولایت یا حضانت مانع رسیدگی به رفتار مجرمانه نیست. در چنین شرایطی، علاوه بر شکایت، باید بر امنیت فوری کودک، محل اقامت امن و جلوگیری از فشار خانوادگی برای پس گرفتن گزارش تمرکز کرد.

کودک آزاری توسط پدر و مادر موضوعی قابل پیگیری است و نباید به عنوان اختلاف خصوصی خانوادگی نادیده گرفته شود. نخستین اقدام، دور کردن کودک از خطر و تماس با ۱۲۳ یا ۱۱۰ در وضعیت اضطراری است. سپس باید مدارک موجود حفظ، کودک به مرکز درمانی یا پزشکی قانونی معرفی و شکایت از طریق مرجع قضایی ثبت شود. نوع مجازات و تصمیم درباره حضانت یا ملاقات به رفتار ارتکابی، میزان آسیب، مدارک و مصلحت کودک بستگی دارد؛ بنابراین اقدام سریع و مشورت با وکیل یا مددکار آشنا با پرونده‌های اطفال می‌تواند از تکرار آسیب جلوگیری کند.