چگونه میتوان مطالبات پرداختنشده از کارفرما را پیگیری کرد؟ برای گرفتن حق و حقوق کارگر باید رابطه کاری، میزان مطالبات و تخلف کارفرما با مدارک قابل قبول اثبات شود و سپس از اداره تعاون، کار و رفاه اجتماعی یا سازمان تأمین اجتماعی، حسب موضوع، درخواست رسیدگی کرد. این حقوق میتواند شامل مزد معوق، عیدی، سنوات، اضافهکاری، حق مرخصی، مزایای قانونی و بیمه باشد. حتی اگر قرارداد کتبی وجود نداشته باشد، رابطه کاری با قرائن و مدارکی مانند فیش واریز، پیامها، حضور و غیاب، کارت شناسایی محل کار و شهادت همکاران قابل اثبات است.
مبنای محاسبه مطالبات، قرارداد، عرف کارگاه و مقررات قانون کار است. حداقل مزد هر سال تغییر میکند و مزایایی مانند حق مسکن، بن کارگری، پایه سنوات و عیدی نیز باید با توجه به مدت کار و وضعیت استخدامی محاسبه شوند. اضافهکاری زمانی قابل مطالبه است که کار اضافی با توافق یا اطلاع کارفرما انجام شده باشد؛ صرف حضور طولانی، بدون امکان اثبات انجام کار، همیشه برای صدور رأی کافی نیست.
سنوات پایان کار با پایان رابطه استخدامی یا در موارد مقرر قابل مطالبه است. مانده مرخصی نیز ممکن است قابل محاسبه باشد، اما مقدار آن به سوابق، نوع مرخصی و اسناد کارگاه بستگی دارد. ادعای بیمهنشدن یا رد نشدن واقعی دستمزد در فهرست بیمه، علاوه بر دعوای کار، میتواند نیازمند پیگیری جداگانه در تأمین اجتماعی باشد.
برای گرفتن حق و حقوق کارگر بهتر است مدارک پیش از طرح شکایت دستهبندی و از اسناد الکترونیکی نسخه پشتیبان تهیه شود. شاهد بهتنهایی ممکن است کافی نباشد، اما در کنار اسناد دیگر ارزش اثباتی بیشتری دارد. همچنین باید بین «وجود رابطه کاری»، «میزان طلب» و «دلیل پرداختنشدن» تفاوت گذاشت؛ اثبات یکی لزوماً به معنای اثبات همه موارد نیست.
ثبت دادخواست معمولاً از طریق سامانه جامع روابط کار و با احراز هویت انجام میشود. پس از ثبت، پرونده در مرجع سازش یا اداره کار بررسی و در صورت عدم توافق، در مراجع حل اختلاف کار رسیدگی میشود. خواستهها باید روشن، تفکیکشده و همراه با مستندات باشند. رأی مرحله نخست طبق مهلت قانونی قابل اعتراض است و پس از قطعیت، در صورت اجرا نشدن، از مسیر اجرای احکام دادگستری پیگیری میشود.
این فرایند با شکایت بیمهای تفاوت دارد. اگر هدف، اصلاح سابقه بیمه یا الزام به ارسال لیست واقعی باشد، تأمین اجتماعی نیز باید درگیر پرونده شود. استعفا، اخراج، ترک کار یا پایان قرارداد آثار متفاوتی دارند و نباید بدون بررسی اسناد، یکی از آنها را مبنای قطعی دعوا قرار داد.
فرض کنید کارگری هجده ماه در یک کارگاه فعالیت کرده و قرارداد کتبی ندارد، اما واریز منظم حقوق، پیامهای کاری و گزارش ورود و خروج او موجود است. او برای گرفتن حق و حقوق کارگر، مزد سه ماه، عیدی و سنوات را مطالبه میکند. مرجع رسیدگی ابتدا رابطه کاری را از مجموع قرائن احراز میکند، سپس با توجه به دستمزد قانونی هر سال و مبالغ پرداختشده، طلب را محاسبه میکند. نتیجه نهایی به صحت اسناد، دفاع کارفرما و کارشناسی محاسبات وابسته است و صرف ادعای شفاهی، مبلغ قطعی ایجاد نمیکند.
امضای برگه تسویهحساب بدون درج مبلغ واقعی، تحویل اصل مدارک، طرح نکردن همه خواستهها و بیتوجهی به ابلاغهای سامانه از خطاهای رایج است. گرفتن حق و حقوق کارگر زمانی مؤثرتر خواهد بود که کارگر، ریز مطالبات را جداگانه بنویسد، اسناد پرداخت را نگه دارد و در صورت پیچیدگی پرونده، پیش از امضا یا سازش از مشاوره حقوقی استفاده کند.
برای گرفتن حق و حقوق کارگر، نخست باید رابطه کاری و مبلغ واقعی مطالبات مستند شود، سپس مرجع مناسب برای حقوق مزدی یا بیمهای انتخاب گردد. هیچ مدرکی را نباید نادیده گرفت و نتیجه پرونده را نمیتوان بدون بررسی قرارداد، سوابق پرداخت، مدت کار و دفاع کارفرما قطعی دانست.