چگونه میتوان پس از فوت پدر، سهم قانونی خود را دریافت کرد؟ پاسخ این است که برای گرفتن سهم الارث بعد مرگ پدر، ابتدا باید فوت و وراث در مرجع صالح احراز شوند، گواهی انحصار وراثت دریافت شود و پس از تعیین دیون، وصیت معتبر و داراییها، تقسیم یا انتقال ترکه انجام گیرد. مقدار سهم هر شخص به تعداد و وضعیت وراث، از جمله همسر، فرزندان و والدین متوفی، بستگی دارد و بدون بررسی شجره خانوادگی نمیتوان رقم قطعی اعلام کرد.
ترکه ابتدا باید صرف هزینههای ضروری کفنودفن، پرداخت بدهیهای متوفی و اجرای وصیت معتبر شود. وصیت نسبت به بیش از یکسوم دارایی، اصولاً بدون اجازه وراث نافذ نیست. پس از کسر این موارد، اموال میان وارثان طبقه موجود تقسیم میشود. اگر متوفی فرزند داشته باشد، سهم همسر نیز با حالت نداشتن فرزند تفاوت دارد؛ برای نمونه، سهم زوجه در فرض وجود فرزند یکهشتم و در فرض نبود فرزند یکچهارم است. در میان فرزندان، اصل بر آن است که سهم پسر دو برابر سهم دختر باشد، مگر آنکه توافق معتبر دیگری درباره انتقال یا تقسیم پس از استقرار مالکیت انجام شود. زنده بودن پدر یا مادر متوفی نیز میتواند سهم فرزندان و همسر را تغییر دهد.
مدارک ناقص معمولاً باعث طولانی شدن رسیدگی میشود. مدارک اصلی، حسب مورد، شامل موارد زیر است:
پس از ثبت درخواست انحصار وراثت و طی تشریفات قانونی، گواهی صادرشده مشخص میکند چه اشخاصی وارث هستند. سپس باید داراییها شناسایی و ارزشگذاری شوند. برای ملک، انتقال رسمی در دفترخانه و ارائه مدارک مالیاتی و ثبتی لازم است؛ برای حساب بانکی یا سهام نیز مقررات نهاد مربوط رعایت میشود. توافق همه وراث میتواند تقسیم را سادهتر کند، اما هر وارث میتواند برای مطالبه حق خود از مسیر قضایی اقدام کند.
امتناع یک وارث از امضای تقسیمنامه، بهتنهایی حق دیگران را از بین نمیبرد. در چنین وضعی، ابتدا باید انحصار وراثت و فهرست داراییها تکمیل شود و سپس حسب مورد، درخواست تقسیم ترکه، افراز ملک مشاع یا فروش مال غیرقابل افراز مطرح شود. اگر مالی مخفی شده یا یکی از وراث آن را تصرف کرده باشد، اسناد مالکیت، گردش حساب، شهادت و کارشناسی میتواند برای اثبات ادعا مؤثر باشد. توجه کنید که ادعای وجود مال با اثبات مالکیت متوفی یکسان نیست و نتیجه پرونده به مدارک بستگی دارد.
فرض کنید پدری فوت کرده و از او یک همسر، دو پسر و یک دختر باقی مانده است؛ همچنین مادر متوفی در قید حیات نیست و بدهی قابل اثباتی وجود ندارد. در این وضعیت، پس از اختصاص سهم قانونی همسر، باقیمانده میان دو پسر و دختر با نسبت دو به یک تقسیم میشود. اگر یکی از املاک در اختیار یکی از پسران باشد، دختر میتواند برای گرفتن سهم الارث بعد مرگ پدر، ابتدا گواهی انحصار وراثت و مدارک مالکیت را ارائه و سپس تقسیم ترکه یا مطالبه بهای سهم خود را پیگیری کند. تصرف ملک توسط یک وارث، بهخودیخود مالکیت انحصاری ایجاد نمیکند.
برای گرفتن سهم الارث بعد مرگ پدر، عجله در فروش یا امضای اسناد بدون بررسی بدهیها و وراث میتواند زیانبار باشد. ابتدا انحصار وراثت، سپس تعیین خالص ترکه و در نهایت تقسیم یا انتقال رسمی انجام میشود. اگر درباره وصیت، اموال پنهان، اختلاف وراث یا اعتبار اسناد تردید وجود دارد، بررسی پرونده توسط وکیل یا مشاور حقوقی پیش از هر توافقی، از تضییع سهم قانونی جلوگیری میکند.