آیا شاکی میتواند هزینه مراجعه به کلانتری، دادسرا یا دادگاه را دریافت کند؟ پاسخ کوتاه این است که گرفتن هزینه های رفت و آمد شاکی بهصورت خودکار و با مبلغ ثابت امکانپذیر نیست؛ اما اگر رفتوآمد برای پیگیری مستقیم پرونده ضروری بوده و هزینه آن با مدارک معتبر اثبات شود، میتوان جبران آن را بهعنوان خسارت مادی ناشی از جرم یا هزینه ضروری دادرسی درخواست کرد.
صرف حضور شاکی در جلسه رسیدگی، مراجعه به دفتر خدمات قضایی یا رفتوآمد به کلانتری، بهتنهایی موجب ایجاد حق قطعی برای دریافت وجه نمیشود. دادگاه معمولاً بررسی میکند که هزینه ادعاشده، مستقیم، متعارف و ضروری بوده یا خیر. همچنین باید میان هزینه ناشی از وقوع جرم و هزینههای شخصی یا غیرضروری تفاوت گذاشت.
برای نمونه، رفتوآمدهای متعدد و غیرضروری، استفاده از وسیله نقلیه گرانقیمت یا هزینههایی که ارتباط آنها با پرونده روشن نیست، ممکن است پذیرفته نشود. هزینه رفتوآمد وکیل نیز با هزینه شخصی شاکی یکی نیست و هرکدام شرایط مطالبه جداگانهای دارد.
مهمترین موضوع، اثبات اصل پرداخت و ارتباط آن با پرونده است. مدارک زیر میتواند به قاضی در ارزیابی درخواست کمک کند:
رسید بهتنهایی کافی نیست؛ شاکی باید توضیح دهد هر هزینه در چه تاریخی و برای انجام کدام اقدام قضایی پرداخت شده است. اگر مدرکی وجود ندارد، امکان اثبات دشوارتر میشود و نتیجه به تشخیص مرجع رسیدگی وابسته خواهد بود.
بهتر است شاکی هنگام طرح شکایت یا در نخستین فرصت مناسب، درخواست جبران خسارت مادی را بهصورت روشن ثبت کند. در متن درخواست باید مبلغ یا روش محاسبه، تاریخهای مراجعه، مبدأ و مقصد، دلیل ضرورت حضور و مدارک پیوست ذکر شود. مطالبه خسارت ناشی از جرم با پرداخت هزینه دادرسی یا هزینه ثبت شکایت تفاوت دارد؛ بنابراین نباید این عناوین را بهجای یکدیگر نوشت.
اگر پرونده در مرحله تحقیقات است، درخواست میتواند به شعبه بازپرسی یا دادیاری ارائه شود؛ با این حال، تصمیم نهایی درباره استحقاق و میزان خسارت معمولاً با توجه به ادله و نتیجه رسیدگی اتخاذ میشود. گرفتن هزینه های رفت و آمد شاکی بدون درخواست صریح و ارائه دلیل، معمولاً بهصورت خودکار در رأی درج نمیشود.
فرض کنید فردی در شهری دور از محل وقوع جرم ساکن است و برای ادای توضیح، ارائه اصل مدارک و حضور در جلسه رسمی، سه بار به دادسرا مراجعه میکند. او بلیتهای رفتوبرگشت و ابلاغیههای مربوط را نگه داشته و در پایان، گرفتن هزینه های رفت و آمد شاکی را با ذکر مبلغ واقعی درخواست میکند. در این وضعیت، احتمال بررسی و پذیرش هزینههای متعارف بیشتر است؛ اما تضمین پرداخت وجود ندارد و مرجع رسیدگی باید ضرورت و ارتباط مستقیم هزینهها را احراز کند.
برای گرفتن هزینه های رفت و آمد شاکی، سه عنصر اهمیت دارد: ضرورت حضور، متعارف بودن مبلغ و قابلیت اثبات پرداخت. بهتر است از هزینههای فاقد رسید، درخواست مبلغ کلی و غیرمستند یا مخلوطکردن هزینه شخصی با خسارت ناشی از جرم پرهیز شود. در پروندههای پیچیده، بررسی اسناد با وکیل یا مشاور حقوقی میتواند از طرح درخواست ناقص جلوگیری کند.