آیا اگر مهلت قانونی تقدیم دادخواست اعسار فقط یک روز گذشته باشد، دیگر امکان طرح اعسار وجود ندارد؟ پاسخ کوتاه این است که یک روز گذشتن از وقت حق اعسار معمولاً اصل امکان ثبت دادخواست اعسار را از بین نمیبرد، اما ممکن است آثار مهمی مانند جلوگیری از بازداشت محکومعلیه یا برخورداری از حمایتهای قانونی در مهلت مقرر از دست برود. نتیجه به نوع اعسار، تاریخ ابلاغ و مرحله اجرای پرونده بستگی دارد.
در پروندهای که شخص به پرداخت وجه یا مال محکوم شده است، قانون برای جلوگیری از بازداشت ناشی از ناتوانی مالی، مهلتی را از تاریخ ابلاغ اجراییه در نظر میگیرد. اگر محکومعلیه در این مهلت دادخواست اعسار خود را همراه با مدارک لازم ارائه کند، تا زمان رسیدگی، وضعیت او از نظر بازداشت و اقدامات اجرایی متفاوت خواهد بود. مهلت قانونی در این نوع پرونده معمولاً سی روز از ابلاغ اجراییه است؛ با این حال، ملاک دقیق، نوع ابلاغ، تاریخ واقعی ابلاغ و محتوای پرونده است.
اگر این مهلت یک روز گذشته باشد، ادعای اعسار بهطور خودکار بیاعتبار نمیشود. بااینحال، ممکن است محکومله تقاضای جلب یا بازداشت کند و شخص ناچار شود علاوه بر اثبات ناتوانی مالی، درباره علت تأخیر نیز توضیح دهد. بنابراین یک روز گذشتن از وقت حق اعسار بیشتر باعث از بین رفتن یک حمایت شکلی میشود، نه لزوماً نابودی حق ماهوی طرح ادعا.
در صورت سپری شدن مهلت، بهتر است دادخواست اعسار بدون تأخیر در دفتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت شود. تأخیر بیشتر میتواند احتمال اقدامات اجرایی را افزایش دهد. مدارک باید نشان دهد که ناتوانی مالی واقعی است، نه اینکه صرفاً برای فرار از پرداخت دین مطرح شده باشد.
اعسار از محکومبه معمولاً در همان مرجعی بررسی میشود که صلاحیت رسیدگی به دعوای اصلی یا اجرای حکم را دارد و تشخیص نهایی بر اساس اسناد، اظهارات شهود و دفاع طرف مقابل انجام میشود. در مقابل، اعسار از هزینه دادرسی مربوط به زمانی است که فرد توان پرداخت هزینه ثبت یا ادامه یک دعوا را ندارد. این دو عنوان از نظر زمان طرح، مدارک و آثار یکسان نیستند؛ بنابراین نمیتوان مقررات یکی را درباره دیگری اجرا کرد.
همچنین پذیرش اعسار به معنای بخشیده شدن اصل بدهی نیست. دادگاه ممکن است با توجه به درآمد و دارایی شخص، پرداخت اقساطی یا مهلت مناسب تعیین کند. اگر بعداً توانایی مالی او ثابت شود یا خلافگویی درباره اموال آشکار گردد، تصمیم اعسار میتواند مورد اعتراض و رسیدگی دوباره قرار گیرد.
فرض کنید اجراییه در دهم ماه بهطور معتبر ابلاغ شده و محکومعلیه تا پایان مهلت قانونی فرصت داشته است دادخواست اعسار بدهد، اما در روز بعد اقدام کرده است. در این وضعیت، یک روز گذشتن از وقت حق اعسار لزوماً مانع ثبت دادخواست نیست؛ ولی ممکن است حمایت مربوط به ثبت بهموقع را نداشته باشد. اگر او فهرست داراییها و شاهدان معتبر معرفی کند و علت تأخیر را نیز توضیح دهد، دادگاه همچنان ادعا را بررسی میکند؛ نتیجه قطعی به دلایل پرونده وابسته است.
یک روز تأخیر معمولاً حق طرح اعسار را بهطور کامل از بین نمیبرد، اما میتواند خطر بازداشت یا ادامه عملیات اجرایی را بیشتر کند. اقدام فوری، ثبت دادخواست در مرجع درست، ارائه فهرست کامل اموال و حفظ مدارک مربوط به علت تأخیر، مهمترین اقدامات دفاعی هستند. برای محاسبه دقیق مهلت نیز باید تاریخ و نحوه ابلاغ اجراییه و نوع اعسار بررسی شود.