فروش سرقفلی از طریق دادگاه زمانی مطرح میشود که مستأجر دارای حق انتقال، قصد واگذاری سرقفلی یا منافع ملک را داشته باشد اما مالک از حضور در دفترخانه یا تنظیم رضایتنامه خودداری کند. دادگاه معمولاً مستقیماً سرقفلی را نمیفروشد؛ بلکه با بررسی قرارداد، قوانین حاکم و حقوق طرفین، درباره اجازه انتقال یا الزام مالک به انجام تشریفات قانونی تصمیم میگیرد.
نخست باید مشخص شود موضوع، «سرقفلی» است یا «حق کسب و پیشه و تجارت». سرقفلی غالباً مبلغی است که در زمان اجاره یا انتقال قانونی پرداخت میشود، اما حق کسب و پیشه ممکن است بهتدریج و بر اثر فعالیت مستأجر در محل ایجاد شود. نوع قرارداد، تاریخ انعقاد آن، مفاد اجارهنامه و قانون حاکم، نقش تعیینکنندهای در نتیجه دعوا دارد.
اگر در قرارداد، انتقال به غیر ممنوع شده باشد، مستأجر اصولاً نمیتواند بدون رضایت مالک محل را واگذار کند. بااینحال، در برخی قراردادهای مشمول مقررات قدیمی روابط موجر و مستأجر، مستأجر میتواند در صورت امتناع مالک، از دادگاه اجازه انتقال منافع را درخواست کند. در قراردادهای جدید نیز باید متن قرارداد و تعهدات صریح طرفین بررسی شود.
صرف ارائه مبایعهنامه عادی همیشه برای اثبات حق انتقال کافی نیست. دادگاه باید احراز کند که فروشنده واقعاً دارای حق قابل انتقال بوده و انتقال پیشنهادی با قرارداد، کاربری ملک و حقوق مالک تعارض ندارد.
دعوای مرتبط با انتقال منافع و سرقفلی معمولاً در دادگاه محل وقوع ملک مطرح میشود. خواهان باید خواسته خود را دقیق انتخاب کند؛ برای نمونه، ممکن است درخواست «تجویز انتقال منافع»، «الزام به تنظیم سند رسمی» یا مطالبه وجه مطرح باشد. انتخاب نادرست عنوان دعوا میتواند موجب رد درخواست یا طولانی شدن رسیدگی شود.
روند معمول شامل ثبت دادخواست، ابلاغ به مالک، ارائه اسناد، بررسی قرارداد، ارجاع احتمالی به کارشناس و صدور رأی است. در صورت صدور حکم قطعی، تشریفات انتقال باید مطابق مفاد رأی و مقررات ثبتی انجام شود. فروشنده نباید پیش از احراز حق خود، مبلغ کامل را از خریدار دریافت کند.
فرض کنید مستأجری بر اساس قرارداد قدیمی، حق انتقال منافع یک واحد تجاری را دارد و مالک بدون دلیل موجه از حضور در دفترخانه امتناع میکند. مستأجر میتواند با ارائه قرارداد، رسیدهای پرداخت و اظهارنامه، فروش سرقفلی از طریق دادگاه را پیگیری کند. اگر دادگاه حق انتقال و رعایت شرایط قانونی را احراز کند، ممکن است اجازه انتقال منافع را صادر کند؛ اما اگر قرارداد انتقال را ممنوع کرده یا ملک بدون مجوز قابل واگذاری نباشد، نتیجه میتواند متفاوت باشد.
مالک میتواند به ممنوعیت قراردادی انتقال، تغییر شغل، انتقال قبلی، بدهی اجاره، فقدان اختیار مستأجر یا تفاوت میان سرقفلی و حق کسب و پیشه استناد کند. در مقابل، مستأجر باید بر وجود حق انتقال، پرداخت تعهدات، حفظ کاربری و امتناع غیرموجه مالک تمرکز کند. توافق کتبی، اظهارنامه رسمی و ارزیابی دقیق ارزش حق، از اختلافات بعدی جلوگیری میکند.
فروش سرقفلی از طریق دادگاه راهکاری استثنایی برای حل اختلاف درباره انتقال حق تجاری است، نه جایگزین توافق آزادانه طرفین. پیش از اقدام باید قرارداد، قانون حاکم، نوع حق، امکان انتقال و مرجع صالح بررسی شود. تنظیم دادخواست متناسب با وضعیت ملک و گردآوری اسناد معتبر، احتمال تصمیم صحیح و اجرای مؤثر رأی را افزایش میدهد.