آخرین به‌روزرسانی ۱۴۰۵/۰۶/۲۶ (پنجشنبه - ۲۶ شهریور ۱۴۰۵)

آزار و اذیت فرزند توسط خانواده فقط یک اختلاف خانوادگی نیست و در صورت وجود ضرب‌وجرح، تهدید، تحقیر شدید، حبس، محرومیت خطرناک از نیازهای اساسی یا سوءاستفاده جنسی، می‌تواند موضوع گزارش فوری و شکایت کیفری باشد. اگر کودک همین حالا در معرض خطر است، برای آزار و اذیت فرزند توسط خانواده ابتدا با اورژانس اجتماعی ۱۲۳ یا پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید، کودک را از محیط خطر دور کنید و سپس موضوع را از طریق دادسرا یا مرجع قضایی صالح پیگیری کنید. برای مثال، اگر پدر یا مادر نوجوانی را کتک می‌زند و تهدید می‌کند که در صورت افشای موضوع او را خواهد کشت، منتظر جمع‌آوری تمام مدارک نمانید؛ حفظ جان و امنیت کودک بر تشریفات بعدی مقدم است.

هر رفتار نادرست خانوادگی الزاماً جرم مستقل نیست، اما تکرار یا شدت رفتار می‌تواند مسئولیت کیفری، خانوادگی و حمایتی ایجاد کند. تنبیه بدنی شدید، سوزاندن، بستن کودک، حبس کردن او، محرومیت عمدی از غذا یا درمان، تهدید، ناسزاگویی مستمر، تحقیر در برابر دیگران، وادار کردن کودک به کارهای خطرناک و هر نوع تعرض جنسی از مهم‌ترین مصادیق قابل بررسی هستند.

قانون حمایت از کودکان و نوجوانان، آزار و اذیت، بهره‌کشی، به‌کارگیری کودک برای اعمال خلاف قانون و به خطر انداختن سلامت جسمی یا روانی او را قابل پیگیری دانسته است. تشخیص عنوان دقیق اتهام به جزئیات پرونده بستگی دارد. برای نمونه، یک بار هل دادن ممکن است در صورت ایجاد صدمه، عنوان ایراد ضرب یا جرح پیدا کند؛ اما تهدید مستمر، حبس یا شکنجه روانی ممکن است عناوین جداگانه‌ای داشته باشد.

والدین حق تربیت فرزند را دارند، اما این اختیار نامحدود نیست. تربیت نباید به ضرب‌وجرح، تحقیر مخرب، ترساندن افراطی یا لطمه به سلامت جسم و روان کودک تبدیل شود. حتی اگر مرتکب ادعا کند قصد تربیت داشته است، دادگاه شدت رفتار، دفعات، سن کودک، آثار آسیب و شرایط وقوع را بررسی می‌کند.

در موقعیت خطر فوری، نخستین اقدام، خارج کردن کودک از محل آسیب بدون ایجاد درگیری بیشتر است. اگر امکان دارد او را نزد خویشاوند قابل اعتماد، مرکز حمایتی یا محل امن ببرید. در مواردی که انتقال کودک ممکن نیست یا احتمال وقوع جرم وجود دارد، با پلیس تماس بگیرید. اورژانس اجتماعی نیز می‌تواند در ارزیابی خطر، مداخله حمایتی و معرفی کودک به خدمات تخصصی نقش داشته باشد.

• اگر کودک مصدوم است، او را به مرکز درمانی برسانید و بخواهید آثار صدمه در پرونده پزشکی ثبت شود.
• در صورت وجود جراحت، پیش از بهبود کامل از آثار آن عکس بگیرید؛ تاریخ عکس و مشخصات دوربین در صورت امکان حفظ شود.
• پیام‌های تهدیدآمیز، فایل‌های صوتی، تصاویر، گزارش مدرسه و مکاتبات مرتبط را حذف نکنید.
• کودک را برای بیان جزئیات، چند بار و با پرسش‌های القایی بازجویی نکنید؛ اظهارات او باید در محیط امن و توسط افراد متخصص ثبت شود.
• اگر احتمال دسترسی مرتکب به تلفن یا مدارک وجود دارد، نسخه‌ای از اطلاعات را در محل امن نگهداری کنید.

در آزار و اذیت فرزند توسط خانواده، امنیت کودک باید پیش از نگرانی درباره آبرو، فشار خویشاوندان یا حفظ ظاهر خانواده قرار گیرد. گزارش دادن رفتار خطرناک، خیانت به خانواده نیست؛ بلکه اقدامی برای جلوگیری از آسیب بیشتر است. شخص گزارش‌دهنده باید از تهدید مستقیم مرتکب یا رویارویی انفرادی با او خودداری کند، زیرا این کار ممکن است خطر را افزایش دهد.

برای خطر فوری، پلیس ۱۱۰ و اورژانس اجتماعی ۱۲۳ مناسب‌ترین مسیرهای اولیه هستند. پس از مداخله اولیه، موضوع می‌تواند به دادسرا، کلانتری یا واحدهای تخصصی ارجاع شود. اگر کودک نیازمند حمایت فوری باشد، مقام قضایی می‌تواند درباره تحقیق، معرفی به پزشکی قانونی، بررسی وضعیت خانواده و اقدامات حمایتی تصمیم بگیرد.

شکایت کیفری معمولاً از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود و به دادسرای محل وقوع رفتار یا مرجع صالح ارجاع خواهد شد. اگر موضوع شامل اختلاف حضانت، سلب صلاحیت سرپرست یا خطر جدی برای مصلحت کودک باشد، دادگاه خانواده نیز ممکن است صلاحیت رسیدگی به بخش خانوادگی موضوع را داشته باشد. بخش کیفری و خانوادگی می‌توانند هم‌زمان یا جداگانه پیگیری شوند.

در پرونده‌های مربوط به افراد کمتر از هجده سال، وضعیت سنی، رابطه کودک با مرتکب و نوع آسیب اهمیت زیادی دارد. اگر مرتکب پدر، مادر، ناپدری، نامادری یا یکی از بستگان باشد، نسبت خانوادگی مانع گزارش یا رسیدگی نیست. با این حال، برای تصمیم درباره محل نگهداری کودک، حضانت یا ملاقات، دادگاه مصلحت و امنیت کودک را بررسی می‌کند.

برای اثبات آزار و اذیت فرزند توسط خانواده، یک دلیل منفرد همیشه کافی یا ضروری نیست. مجموعه قرائن می‌تواند تصویر دقیق‌تری از وضعیت ارائه دهد. مدارک مهم شامل گواهی یا پرونده پزشکی، نظریه پزشکی قانونی، گزارش پلیس، گزارش اورژانس اجتماعی، شهادت اشخاصی که صحنه یا آثار آسیب را دیده‌اند، پیامک‌ها، فایل‌های صوتی، تصاویر، گزارش مدیر یا مشاور مدرسه و سوابق درمان روان‌شناختی است.

در صدمات بدنی، مراجعه سریع برای معاینه اهمیت دارد. پزشکی قانونی درباره وجود و نوع صدمه، زمان تقریبی ایجاد آن و آثار باقی‌مانده اظهارنظر می‌کند؛ اما مرجع تشخیص نهایی جرم و مجازات، دادگاه است. اگر جراحت ظاهری وجود ندارد، این موضوع به معنای بی‌اهمیت بودن خشونت روانی یا تهدید نیست. شرح منظم وقایع، تکرار رفتار، تغییرات رفتاری کودک و شهادت افراد مطلع نیز قابل بررسی است.

از انتشار تصاویر خصوصی کودک در شبکه‌های اجتماعی خودداری کنید. انتشار عمومی ممکن است به حیثیت و امنیت او آسیب بزند و در برخی شرایط مسئولیت قانونی ایجاد کند. مدارک را فقط به مرجع قضایی، پلیس، پزشکی قانونی، وکیل یا متخصص مجاز ارائه دهید.

در ادامه، نمونه‌ای از متن قابل استفاده برای آزار و اذیت فرزند توسط خانواده ارائه می‌شود. این متن باید با واقعیت پرونده، مشخصات طرفین، تاریخ‌ها و مدارک موجود تکمیل شود و جایگزین بررسی تخصصی پرونده نیست.

ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان …

موضوع: شکایت از ایراد ضرب و جرح، تهدید و آزار جسمی و روانی کودک

با سلام؛

اینجانب … فرزند … به شماره ملی …، به نمایندگی از خود و با اعلام نگرانی نسبت به وضعیت کودک به نام …، متولد …، از آقای/خانم … فرزند … شکایت دارم. مشتکی‌عنه که نسبت خانوادگی او با کودک عبارت است از …، طی مدت … در نشانی …، با اقداماتی از قبیل … موجب آسیب جسمی و روانی به کودک شده است.

آخرین مورد در تاریخ … رخ داده و در نتیجه آن، کودک دچار … شده است. مدارک موجود شامل گزارش درمانی، تصاویر آثار صدمه، پیام‌های تهدیدآمیز، شهادت آقای/خانم … و گزارش مدرسه است که عنداللزوم ارائه خواهد شد. با توجه به احتمال تکرار رفتار و نگرانی جدی درباره امنیت کودک، تقاضای رسیدگی فوری، ارجاع کودک به پزشکی قانونی، انجام تحقیقات محلی، اخذ اظهارات شهود، اتخاذ تصمیم حمایتی برای دور کردن کودک از محیط خطر و تعقیب قانونی مشتکی‌عنه را دارم.

همچنین تقاضا دارم برای جلوگیری از تماس تهدیدآمیز یا اعمال فشار بر کودک و شاهدان، اقدامات قانونی لازم انجام شود.

نام و نام خانوادگی شاکی: …

امضا و تاریخ: …

اگر رفتار سرپرست، سلامت جسمی یا روانی کودک را به خطر بیندازد، موضوع فقط با مجازات مرتکب پایان نمی‌یابد. ممکن است ضرورت تغییر محل اقامت کودک، محدود شدن ملاقات، ارجاع به مددکاری یا بررسی صلاحیت سرپرست مطرح شود. در دعاوی حضانت، معیار اصلی مصلحت کودک است و ادعای خویشاوندی به‌تنهایی برای ادامه نگهداری کودک در محیط آسیب‌زا کافی نیست.

ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی درباره مواردی است که انحطاط اخلاقی یا رفتار زیان‌بار سرپرست، سلامت جسمی یا تربیت اخلاقی کودک را در معرض خطر قرار می‌دهد. اعتیاد زیان‌آور، شهرت به فساد اخلاقی، بیماری روانی با تشخیص پزشکی قانونی، سوءاستفاده از طفل یا تکرار ضرب‌وجرح خارج از حد متعارف می‌تواند در ارزیابی دادگاه مؤثر باشد. تشخیص مصداق و تصمیم نهایی با دادگاه است و باید بر اساس اسناد و تحقیقات انجام شود.

آیا کودک می‌تواند شخصاً موضوع را گزارش کند؟

بله. کودک می‌تواند موضوع را به پلیس، اورژانس اجتماعی، مدرسه، مشاور، پزشک یا مرجع قضایی اطلاع دهد. با این حال، بهتر است گزارش او در فضای امن و بدون فشار ثبت شود. هر شخصی که از خطر جدی برای کودک مطلع است نیز می‌تواند برای جلوگیری از آسیب، موضوع را گزارش کند.

اگر آزارگر پدر یا مادر کودک باشد، آیا شکایت ممکن است؟

بله. رابطه والدین با کودک مانع رسیدگی نیست. دادگاه ضمن بررسی رفتار، ممکن است اقدامات کیفری و حمایتی را جداگانه دنبال کند. هدف از گزارش، مجازات بی‌دلیل والدین نیست؛ بلکه توقف رفتار خطرناک و تأمین امنیت کودک است.

آیا توهین و تحقیر بدون ضرب‌وجرح هم قابل پیگیری است؟

تحقیر مستمر، تهدید، ترساندن و رفتارهایی که سلامت روان کودک را مختل می‌کند، باید گزارش شود. عنوان قانونی موضوع به محتوای گفتار، شدت رفتار، دفعات، آثار ایجادشده و مدارک بستگی دارد. گزارش مدرسه و نظر روان‌شناس کودک می‌تواند در روشن شدن آثار رفتار مؤثر باشد.

برای شکایت، حضور کودک در دادسرا ضروری است؟

در همه مراحل چنین ضرورتی وجود ندارد. مقام قضایی با توجه به سن و وضعیت کودک می‌تواند شیوه مناسب اخذ اظهارات را تعیین کند و از ارجاع‌های تکراری یا مواجهه مستقیم غیرضروری جلوگیری شود. حضور کودک باید فقط در صورت نیاز و در محیطی متناسب با شرایط او انجام شود.

هزینه پیگیری این موضوع چقدر است؟

هزینه ثبت شکواییه، خدمات دفاتر قضایی، معاینه پزشکی قانونی و گرفتن وکیل ممکن است بر اساس نوع اقدام متفاوت باشد. گزارش فوری به پلیس یا اورژانس اجتماعی برای نجات کودک نباید به دلیل نگرانی از هزینه به تأخیر بیفتد. در صورت ناتوانی مالی، درباره امکان استفاده از معاضدت قضایی یا مشاوره حمایتی از مراجع مربوط پرس‌وجو کنید.

آیا گذشت والد یا کودک پرونده را همیشه مختومه می‌کند؟

خیر. آثار گذشت به عنوان اتهام و مقررات مربوط به آن بستگی دارد. در برخی جرائم، گذشت شاکی اهمیت مستقیم دارد و در برخی موارد، جنبه عمومی جرم ممکن است ادامه پیدا کند. همچنین اگر کودک همچنان در معرض خطر باشد، حتی پس از اعلام گذشت نیز باید برای تأمین امنیت او اقدام حمایتی انجام شود.

آزار و اذیت فرزند توسط خانواده باید جدی گرفته شود، به‌ویژه زمانی که رفتار تکراری، تهدیدآمیز یا همراه با آسیب جسمی و روانی است. در خطر فوری با ۱۱۰ یا ۱۲۳ تماس بگیرید، کودک را به محل امن منتقل کنید، برای صدمات جسمی مستندسازی پزشکی انجام دهید و مدارک را حفظ کنید. سپس از طریق دفاتر خدمات قضایی، دادسرا و در صورت نیاز دادگاه خانواده اقدام کنید. نسبت خانوادگی مانع حمایت قانونی نیست و تصمیم‌گیری درباره حضانت، ملاقات و محل اقامت باید بر اساس امنیت و مصلحت کودک انجام شود.