برای اثبات رابطه سببیت در مطالبه خسارت، خواهان باید نشان دهد که رفتار، فعل یا ترک فعل خوانده، به طور مستقیم و قابل انتساب موجب ایجاد زیان شده است؛ صرف وقوع خسارت یا اثبات تقصیر، به تنهایی کافی نیست. در اثبات رابطه سببیت در مطالبه خسارت، دادگاه بررسی می‌کند آیا بدون رفتار خوانده، زیان مورد ادعا نیز رخ می‌داد یا خیر. برای مثال، اگر پیمانکار بدون رعایت اصول فنی موجب ترک‌خوردگی ساختمان همسایه شود، مالک باید علاوه بر ارائه تصاویر و فاکتور تعمیر، با نظر کارشناس ثابت کند که ترک‌ها ناشی از عملیات پیمانکار بوده و به علت دیگری مانند فرسودگی یا نشست زمین ایجاد نشده است.
رابطه سببیت، پیوند منطقی و حقوقی میان رفتار زیان‌بار و خسارت ایجادشده است. در یک دعوای مسئولیت مدنی، معمولاً سه موضوع باید بررسی شود: وقوع رفتار قابل انتساب، ایجاد ضرر قابل جبران و وجود رابطه میان رفتار و ضرر. ممکن است شخصی مرتکب بی‌احتیاطی شده باشد، اما خسارت ادعایی نتیجه همان بی‌احتیاطی نباشد. در این وضعیت، صرف اثبات رفتار نادرست برای محکومیت او کافی نیست.
برای نمونه، راننده‌ای ممکن است با سرعت غیرمجاز حرکت کند، اما تصادف به علت نقص فنی ناگهانی خودروی طرف مقابل رخ داده باشد. اگر کارشناس رابطه‌ای میان سرعت راننده و وقوع حادثه احراز نکند، مطالبه خسارت از او با دشواری روبه‌رو خواهد شد. بنابراین، دادگاه فقط به این پرسش توجه نمی‌کند که آیا خوانده مرتکب تخلف یا تقصیر شده است؛ بلکه بررسی می‌کند این رفتار چه نقشی در تحقق زیان داشته است.
در حقوق ایران، مسئولیت ممکن است بر مبنای تقصیر، اتلاف، تسبیب یا نقض تعهد قراردادی شکل بگیرد. در موارد اتلاف، از بین بردن مال دیگری می‌تواند مبنای مسئولیت باشد. در تسبیب، شخص مستقیماً مال را تلف نکرده، اما شرایطی ایجاد کرده است که در نتیجه آن خسارت به وجود آمده است. در قراردادها نیز متعهد باید خسارت ناشی از نقض تعهد را، در صورت وجود شرایط قانونی و قراردادی، جبران کند.
پیش از طرح دعوا، باید هر یک از ارکان مسئولیت به صورت جداگانه بررسی شود. ضعف در هر بخش ممکن است باعث رد دعوا یا کاهش مبلغ قابل مطالبه شود.
اثبات رابطه سببیت در مطالبه خسارت معمولاً با یک دلیل منفرد انجام نمی‌شود و مجموعه‌ای از اسناد، قرائن و گزارش‌های فنی در کنار هم اهمیت پیدا می‌کنند. خواهان باید زنجیره اتفاقات را به صورت منظم نشان دهد؛ یعنی توضیح دهد رفتار خوانده در چه تاریخی رخ داده، چه پیامدی ایجاد کرده و خسارت چگونه به وجود آمده است.
کارشناس باید میان «وجود عیب» و «علت ایجاد عیب» تفاوت بگذارد. برای مثال، مشاهده نم‌زدگی در دیوار به تنهایی ثابت نمی‌کند که همسایه یا پیمانکار مسئول آن است. لازم است منشأ رطوبت، زمان ایجاد آن، کیفیت اجرای تأسیسات، وضعیت ملک پیش از حادثه و سهم عوامل احتمالی دیگر بررسی شود.
در اعتراض به نظریه کارشناسی نیز باید ایرادها مشخص و فنی باشند. اعتراض کلی مانند «کارشناس اشتباه کرده است» معمولاً اثر زیادی ندارد. بهتر است مواردی مانند بی‌توجهی به سند خاص، بررسی نکردن بخش مهمی از ملک، مغایرت نتیجه با تصاویر، محاسبه نادرست هزینه یا نادیده گرفتن علت رقیب به صورت روشن مطرح شود. دادگاه می‌تواند در شرایط قانونی، موضوع را به هیأت کارشناسی ارجاع دهد یا توضیح تکمیلی بخواهد.
نخست باید نوع رابطه حقوقی مشخص شود. اگر میان طرفین قرارداد وجود دارد، تعهد نقض‌شده، زمان انجام تعهد، شرط خسارت و آثار تخلف باید بررسی شود. اگر قراردادی در میان نیست، موضوع می‌تواند در قالب مسئولیت مدنی، اتلاف یا تسبیب پیگیری شود.
مرجع صالح به نوع دعوا، مبلغ خواسته، محل اقامت خوانده، محل وقوع مال یا محل رخ دادن حادثه بستگی دارد. به همین دلیل، پیش از ثبت دادخواست باید صلاحیت محلی و ذاتی مرجع رسیدگی بررسی شود. هزینه دادرسی دعاوی مالی نیز معمولاً بر اساس ارزش خواسته محاسبه می‌شود و هزینه کارشناسی جداگانه است. اگر توانایی پرداخت هزینه دادرسی وجود نداشته باشد، امکان درخواست اعسار با ارائه دلایل و مدارک مربوط قابل بررسی است.
یکی از اشتباهات رایج، طرح دعوا تنها بر پایه احساس زیان است. ناراحتی یا اطمینان شخصی از مسئولیت طرف مقابل، جایگزین دلیل نمی‌شود. اشتباه دیگر، تعمیر فوری مال بدون ثبت وضعیت پیشین است. هرچند در موارد اضطراری حفظ جان و جلوگیری از گسترش خسارت اولویت دارد، باید پیش از تعمیر از محل عکس، فیلم و گزارش معتبر تهیه شود.
همچنین نباید خسارت‌های احتمالی و قطعی با یکدیگر مخلوط شوند. کاهش ارزش احتمالی، سودی که صرفاً انتظار می‌رفته یا هزینه‌ای که هنوز پرداخت نشده است، ممکن است شرایط متفاوتی برای مطالبه داشته باشد. خواهان باید میان خسارت مستقیم، هزینه جلوگیری از توسعه زیان و منافع از دست‌رفته تفاوت بگذارد و برای هر مورد دلیل مناسب ارائه کند.
خیر. در بیشتر پرونده‌ها علاوه بر اثبات تقصیر یا رفتار خلاف قانون، باید وقوع خسارت و رابطه میان آن رفتار و زیان نیز ثابت شود. اگر علت خسارت حادثه دیگری باشد، مسئولیت شخص حتی با وجود تقصیر ممکن است احراز نشود.
دادگاه با توجه به نظر کارشناسی و سایر دلایل، سهم و اثر هر عامل را بررسی می‌کند. تقصیر زیان‌دیده، اقدام شخص ثالث یا نقص فنی ممکن است مسئولیت خوانده را کاهش دهد یا در صورت غالب بودن، رابطه سببیت را قطع کند.
خیر. نظریه کارشناسی یکی از دلایل پرونده است و در صورت وجود ایراد مستدل می‌توان نسبت به آن اعتراض کرد. اعتراض باید در مهلت اعلام‌شده از سوی مرجع رسیدگی و با بیان دقیق ایرادهای فنی ارائه شود.
ارسال اظهارنامه در همه دعاوی خسارت الزام عمومی ندارد، اما می‌تواند مطالبه رسمی، تاریخ اطلاع خوانده و تلاش خواهان برای حل‌وفصل موضوع را نشان دهد. در برخی قراردادها نیز ممکن است ارسال اخطار یا مطالبه قبلی طبق مفاد قرارداد اهمیت داشته باشد.
در این حالت، ثبت تأمین دلیل، درخواست کارشناسی و جمع‌آوری اسناد هزینه‌ها می‌تواند مفید باشد. دادخواست باید بر اساس خسارت قابل اثبات تنظیم شود و در صورت ایجاد هزینه‌های جدید، امکان بررسی آثار آن با توجه به وضعیت پرونده وجود دارد.
اثبات رابطه سببیت در مطالبه خسارت، مهم‌ترین بخش بسیاری از دعاوی مسئولیت مدنی و قراردادی است. خواهان باید با استفاده از اسناد، گزارش‌های فنی، شهادت، تأمین دلیل و نظریه کارشناسی نشان دهد که رفتار خوانده علت مؤثر زیان بوده است. تنظیم دقیق خواسته، تعیین مرجع صالح، تفکیک خسارت‌های قطعی از احتمالی و ثبت به‌موقع وضعیت حادثه، شانس موفقیت دعوا را افزایش می‌دهد. پیش از طرح پرونده نیز باید شرایط خاص قرارداد، عامل احتمالی شخص ثالث، نقش زیان‌دیده و امکان اثبات مبلغ خسارت به دقت بررسی شود.