در مقررات عمومی تأمین اجتماعی، استفاده عروس از مستمری پدرشوهر به‌صورت خودکار امکان‌پذیر نیست؛ زیرا عروس معمولاً در شمار بازماندگان مستقیم بیمه‌شده یا مستمری‌بگیر متوفی قرار نمی‌گیرد. با این حال، استفاده عروس از مستمری پدرشوهر ممکن است در برخی صندوق‌ها و شرایط خاص، از جمله وجود مقررات اختصاصی، اثبات تکفل یا برخورداری از حق مستقل به‌عنوان همسر فرزند متوفی، نیازمند بررسی جداگانه باشد.
برای مثال، اگر شوهر زنی پیش از پدر خود فوت کرده باشد، ممکن است تصور شود سهم مستمری شوهر یا پدرشوهر به او منتقل می‌شود. در حالی که فوت شوهر، به‌تنهایی باعث ایجاد حق مستقیم برای دریافت مستمری پدرشوهر نمی‌شود و باید مشخص شود بیمه‌شده اصلی چه کسی بوده، مستمری از کدام صندوق پرداخت می‌شده و زن در زمان فوت، چه رابطه و وضعیت حقوقی با افراد خانواده داشته است.
مستمری بازماندگان برای حمایت از اشخاصی برقرار می‌شود که قانون، آنان را وابسته یا مستحق دریافت حقوق بیمه‌شده متوفی می‌داند. در مقررات عمومی تأمین اجتماعی، همسر دائم، فرزندان واجد شرایط و در مواردی پدر و مادر بیمه‌شده، در گروه بازماندگان اصلی قرار دارند. عروس معمولاً در این فهرست جایگاه مستقیمی ندارد و صرفاً به دلیل ازدواج با فرزند بیمه‌شده، صاحب حق دریافت مستمری پدرشوهر نمی‌شود.
بنابراین، اگر پدرشوهر فوت کند و پسر او نیز زنده باشد، عروس اصولاً نمی‌تواند به نام خود درخواست برقراری مستمری پدرشوهر را مطرح کند. حتی اگر خانواده از نظر مالی به او وابسته بوده باشند، صرف وابستگی عرفی یا سکونت در یک منزل، برای ایجاد حق مستمری کافی نیست و باید مقررات همان صندوق چنین امکانی را پذیرفته باشد.
در موضوع استفاده عروس از مستمری پدرشوهر، ابتدا باید میان «حق مستقیم» و «انتقال سهم» تفاوت گذاشت. مستمری مانند ارث، مال قابل تقسیم میان همه ورثه نیست. حق دریافت آن فقط برای اشخاصی ایجاد می‌شود که شرایط قانونی بازماندگی را داشته باشند. در نتیجه، عروس نمی‌تواند تنها با ارائه گواهی انحصار وراثت، خود را به فهرست دریافت‌کنندگان مستمری اضافه کند.
پاسخ معمولاً منفی است. اگر شوهر عروس، فرزند مستمری‌بگیر یا بیمه‌شده متوفی بوده باشد، ممکن است خود او در زمان حیات، تحت شرایط قانونی از مستمری پدر استفاده کرده باشد. با فوت این فرزند، بررسی وضعیت سهم او جداگانه انجام می‌شود؛ اما سهم مستمری به‌صورت خودکار به همسرش منتقل نمی‌شود.
حق عروس در چنین وضعیتی ممکن است از مسیر دیگری بررسی شود؛ برای نمونه، اگر شوهر او بیمه‌شده اصلی بوده و سابقه لازم برای برقراری مستمری داشته باشد، عروس می‌تواند به‌عنوان همسر دائم متوفی، شرایط دریافت مستمری شوهر را بررسی کند. این موضوع با دریافت مستمری پدرشوهر تفاوت دارد و نباید دو عنوان حقوقی با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
همچنین اگر پدرشوهر پیش از فوت، مستمری خود را از صندوق بازنشستگی کشوری، لشکری، تأمین اجتماعی یا صندوق خاصی دریافت می‌کرده است، مقررات مربوط به بازماندگان در هر صندوق می‌تواند متفاوت باشد. برخی صندوق‌ها در آیین‌نامه‌های خود درباره افراد تحت تکفل، همسر فرزند متوفی یا وضعیت‌های استثنایی مقررات ویژه دارند. به همین دلیل، پاسخ قطعی بدون شناسایی صندوق و بررسی پرونده ممکن نیست.
برای بررسی امکان استفاده عروس از مستمری پدرشوهر، مجموعه‌ای از عوامل باید هم‌زمان ارزیابی شود. مهم‌ترین عامل، نوع صندوق است؛ زیرا مقررات تأمین اجتماعی با مقررات صندوق‌های بازنشستگی دولتی یا نیروهای مسلح یکسان نیست. پس از آن، رابطه خانوادگی، زمان فوت اشخاص، وضعیت اشتغال و ازدواج، وجود یا نبود بازماندگان دیگر و مدارک وابستگی مالی بررسی می‌شود.
هیچ‌یک از این مدارک به‌تنهایی حق قطعی ایجاد نمی‌کند. برای مثال، نداشتن شغل یا زندگی در خانه پدرشوهر، دلیل کافی برای برقراری مستمری نیست؛ اما ممکن است در کنار مقررات خاص صندوق، به‌عنوان بخشی از دلایل وابستگی مورد توجه قرار گیرد.
در گام نخست، باید به شعبه یا اداره امور بازنشستگی همان صندوق مراجعه و درخواست بررسی وضعیت بازماندگی ثبت شود. در پرونده استفاده عروس از مستمری پدرشوهر بهتر است درخواست به‌صورت کتبی ارائه شود تا شماره ثبت یا رسید دریافت شود. پاسخ شفاهی کارمند، دلیل مناسبی برای اثبات رد درخواست یا پیگیری بعدی نیست.
مدارک معمول شامل شناسنامه و کارت ملی متقاضی، شناسنامه و گواهی فوت پدرشوهر، سند ازدواج، گواهی فوت شوهر در صورت فوت او، مدارک مربوط به مستمری، شماره حساب، مدارک اثبات تکفل و اسناد مربوط به سایر بازماندگان است. صندوق ممکن است مدارک تکمیلی مانند استشهادیه، گواهی عدم اشتغال یا گزارش مددکاری نیز مطالبه کند.
پس از ثبت درخواست، صندوق پرونده را بررسی و درباره برقراری یا رد مستمری تصمیم می‌گیرد. اگر درخواست رد شود، باید علت رد در نامه رسمی درج شود. سپس متقاضی می‌تواند مطابق مقررات همان صندوق، اعتراض اداری خود را در مهلت اعلام‌شده ثبت کند. مهلت اعتراض در همه صندوق‌ها یکسان نیست؛ بنابراین باید متن تصمیم و دستورالعمل درج‌شده در آن به‌دقت مطالعه شود.
اگر اعتراض اداری نتیجه ندهد، امکان مراجعه به مرجع قضایی صالح وجود دارد؛ اما مرجع رسیدگی به نوع صندوق، ماهیت تصمیم و خواسته پرونده بستگی دارد. در برخی موارد، اعتراض به تصمیم نهاد عمومی در دیوان عدالت اداری مطرح می‌شود و در برخی اختلافات، مرجع دیگری صلاحیت دارد. پیش از طرح دعوا، گرفتن تصمیم کتبی و تشخیص مرجع صالح اهمیت زیادی دارد.
ثبت درخواست اولیه در اداره یا شعبه صندوق معمولاً هزینه دادرسی ندارد، اما تهیه برخی مدارک، برابر اصل کردن اسناد، کارشناسی یا استفاده از خدمات وکیل می‌تواند هزینه داشته باشد. اگر پرونده به مرحله اعتراض قضایی برسد، هزینه دادرسی بر اساس نوع دعوا و مقررات زمان ثبت دادخواست تعیین می‌شود و رقم آن ثابت و یکسان برای همه پرونده‌ها نیست.
برای استفاده عروس از مستمری پدرشوهر مهلت واحدی که در همه صندوق‌ها قابل اعمال باشد، نمی‌توان اعلام کرد. با وجود این، تأخیر در ثبت درخواست ممکن است احراز شرایط، دریافت معوقات یا جمع‌آوری مدارک را دشوار کند. بهتر است پس از فوت مستمری‌بگیر، بدون فاصله طولانی درخواست ثبت شود و همه مکاتبات، رسیدها و پاسخ‌های رسمی نگهداری شود.
داشتن فرزند، به‌تنهایی باعث ایجاد حق برای مادر نمی‌شود. ممکن است فرزندِ پدرشوهر، در صورت واجد شرایط بودن، از مستمری سهم ببرد؛ اما مادر کودک فقط به دلیل مادر بودن یا نگهداری از او، مستحق دریافت مستقیم مستمری پدربزرگ نیست. وضعیت کودک و مادر باید جداگانه و طبق مقررات صندوق بررسی شود.
خیر. مستمری بازماندگان تابع مقررات بیمه و بازنشستگی است و با ارث تفاوت دارد. گواهی انحصار وراثت ممکن است برای شناسایی ورثه یا تکمیل پرونده لازم باشد، اما به‌تنهایی حق دریافت مستمری ایجاد نمی‌کند.
ممکن است موضوع برای بررسی دقیق‌تر قابل طرح باشد، اما اثبات تکفل به‌تنهایی کافی نیست. باید دید مقررات صندوق، عروس را در شمار افراد قابل حمایت قرار داده است یا خیر. مدارک مالی و خانوادگی در این حالت اهمیت دارد، ولی تصمیم نهایی با صندوق و در صورت اعتراض، مرجع صالح قضایی است.
اگر شوهر در زمان حیات واجد سهمی از مستمری پدر بوده باشد، فوت او لزوماً موجب انتقال آن سهم به همسر نمی‌شود. بررسی باید بر اساس مقررات صندوق، وضعیت سایر بازماندگان و شرایط خاصی انجام شود که در زمان فوت وجود داشته است.
ابتدا باید نامه رسمی رد درخواست و علت آن دریافت شود. سپس در مهلت مقرر، اعتراض اداری ثبت و مدارک تکمیلی ارائه شود. اگر تصمیم اصلاح نشد، با توجه به نوع صندوق و مرجع صادرکننده تصمیم، دادخواست در مرجع صالح مطرح خواهد شد. طرح دعوا بدون بررسی صلاحیت مرجع می‌تواند موجب اتلاف زمان و هزینه شود.
در حالت عادی، استفاده عروس از مستمری پدرشوهر حق مستقیم و خودکاری نیست و عروس صرفاً با عنوان عروس یا همسر فرزند متوفی، در گروه بازماندگان اصلی قرار نمی‌گیرد. با این حال، نوع صندوق، وجود مقررات اختصاصی، وضعیت فوت شوهر، اثبات تکفل و شرایط سایر بازماندگان می‌تواند نتیجه را تغییر دهد.
راهکار عملی این است که ابتدا صندوق پرداخت‌کننده مستمری شناسایی شود، سپس درخواست کتبی همراه با مدارک کامل ثبت و پاسخ رسمی دریافت شود. در صورت رد درخواست، باید طبق مهلت و تشریفات همان صندوق اعتراض کرد و در صورت نیاز، با بررسی صلاحیت مرجع قضایی، دعوای مناسب مطرح نمود. بررسی دقیق پرونده پیش از هر اقدامی، از ارائه درخواست اشتباه و از دست رفتن فرصت‌های قانونی جلوگیری می‌کند.